Bir şirket kârlı olabilir ve yine de nakit sıkıntısı çekebilir. Sebep neredeyse her zaman aynıdır: para çıkışı, para girişinden önce gerçekleşir.
Ödeme-tahsilat dengesi bu zamanlama farkını ölçer. İki farklı şekilde okunur — gün cinsinden ve tutar cinsinden — ve ikisi farklı sorulara cevap verir.
1. İki ölçüm
Ölçüm | Formül | Sorduğu soru |
Gün bazlı denge | DSO − DPO | Müşteriden aldığım vadeyi tedarikçiye aktarabiliyor muyum? |
Tutar bazlı denge | Dönem tahsilatı ÷ Dönem ödemesi | Bu ay giren para, çıkan parayı karşıladı mı? |
Birincisi yapısal, ikincisi anlıktır. Yapısal denge bozuksa, tutar bazlı denge er ya da geç bozulur.
2. Gün bazlı denge
Gösterge | Örnek şirket |
DSO (tahsilat süresi) | 45,0 gün |
DPO (ödeme süresi) | 45,0 gün |
Denge | 0 gün |
Örnek şirket, müşterisine tanıdığı vadeyi tedarikçisinden aynen alıyor. Bu, ticari döngüde dengeli bir konumdur.
Denge | Anlamı | Sonucu |
Pozitif (DSO > DPO) | Şirket müşterisini finanse ediyor | Ek nakit ihtiyacı doğar |
Sıfır | Vadeler eşleşiyor | İşletme sermayesi ihtiyacını yalnızca stok yaratır |
Negatif (DSO < DPO) | Şirket tedarikçisiyle finanse ediliyor | En güçlü konum |
Negatif denge, perakende ve süpermarket zincirlerinin klasik modelidir: müşteriden peşin alınır, tedarikçiye 60–90 gün sonra ödenir. Bu şirketler büyüdükçe nakit üretir; imalatçılar büyüdükçe nakit tüketir.
3. Dengenin nakit karşılığı
Ticari işletme sermayesi = Alacak + Stok − Ticari borç
Kalem | Tutar (milyon TL) |
Ticari alacak (DSO 45,0) | 61,6 |
Stok (DIO 60,0) | 53,4 |
Ticari borç (DPO 45,0) | 40,1 |
Ticari işletme sermayesi | 74,9 |
Bu 74,9 milyon TL, şirketin ticari döngüsünde sürekli bağlı duran paradır. Nakit dönüşüm süresi 45,0 + 60,0 − 45,0 = 60,0 gündür ve bu 60 günün tamamını stok yaratmaktadır.
Senaryo | Alacak | Borç | İşletme sermayesi | Fark |
Mevcut (DSO 45 / DPO 45) | 61,6 | 40,1 | 74,9 | — |
DSO 60'a çıkarsa | 82,2 | 40,1 | 95,5 | +20,6 |
DPO 60'a çıkarsa | 61,6 | 53,4 | 61,6 | −13,3 |
Tahsilatta 15 günlük gecikme 20,6 milyon TL ek nakit ister; ödemede 15 günlük uzatma 13,3 milyon TL serbest bırakır. İki günün TL karşılığı eşit değildir: alacak günü satış üzerinden, borç günü maliyet üzerinden hesaplanır.
Örnek şirkette günlük satış 1,3699 milyon TL, günlük satılan malın maliyeti 0,8904 milyon TL'dir. Bir alacak günü, bir borç gününün 1,54 katı değer taşır.
4. Tutar bazlı denge
Kalem | Tutar (milyon TL) |
Dönem tahsilatı | 40,4 |
Tedarikçi ödemesi | 27,1 |
Personel ve faaliyet gideri ödemesi | 8,3 |
Toplam ödeme | 35,4 |
Ölçü | Hesap | Sonuç |
Tutar bazlı denge | 40,4 ÷ 35,4 | 1,14 |
Net nakit girişi | 40,4 − 35,4 | 5,0 milyon TL |
Oran 1,00'in üzerindeyse dönemde nakit üretilmiştir. Ancak bu oran tek başına yanıltıcıdır: ödemelerin bir kısmı ertelenerek oran yapay olarak yükseltilebilir.
Tutar bazlı denge her zaman gecikmiş borç tutarıyla birlikte okunmalıdır. Oran yükselirken gecikmiş borç da yükseliyorsa, üretilen nakit değil ertelenen ödemedir.
Örnek şirkette gecikmiş ticari borç 9,1 milyon TL, toplam ticari borcun %22,69'udur.
5. Büyüme dengeyi nasıl bozar?
Pozitif dengeli bir şirkette büyüme, nakit tüketir.
Satış artışı | Ek işletme sermayesi ihtiyacı |
%10 | 7,5 milyon TL |
%25 | 18,7 milyon TL |
%50 | 37,5 milyon TL |
İşletme sermayesi satışla orantılı büyüdüğü için, %50 büyüyen bir şirket 37,5 milyon TL ek nakit bulmak zorundadır. Bu tutar kârdan karşılanamıyorsa borçlanma gerekir.
Kârlı bir şirketin batmasının en yaygın nedeni budur: büyüme, kârdan daha hızlı nakit tüketir.
Örnek şirketin faaliyet nakit akışı 52,5 milyon TL'dir; %50'lik bir büyümenin gerektirdiği 37,5 milyon TL bunun içinden karşılanabilir ama geriye yatırım için çok az kalır.
6. Dengeyi düzeltmenin sırası
Adım | Etkisi | Zorluğu |
Faturalamayı hızlandırmak | DSO düşer | En kolay, maliyetsiz |
Vade politikasını uygulamak (istisnaları kesmek) | DSO düşer | Orta — satış direnci |
Stok devir hızını artırmak | DIO düşer | Orta — planlama işi |
Tedarikçi vadesini uzatmak | DPO artar | Zor — fiyata yansır |
Peşin iskontosu vermek | DSO düşer | Maliyetli — örtülü faiz |
Faktoring | Alacak nakde döner | Maliyetli — komisyon ve faiz |
Sıralama tesadüfi değildir: önce maliyetsiz olanlar, sonra maliyetli olanlar. Faktoringe başvurmadan önce faturalama süresinin kaç gün olduğu mutlaka ölçülmelidir; çoğu şirkette bu tek başına birkaç günlük kazanç sağlar.
7. Mevsimsellik ve denge
Yıllık ortalama denge sıfır olsa bile, ay bazında ciddi açıklar oluşabilir.
Durum | Etkisi |
Satışın yoğunlaştığı ay | Alacak birikir, nakit çıkışı önden gelir |
Stok yığma dönemi | Ödeme başlar, tahsilat henüz yok |
Tatil ve resmî tatiller | Tahsilat kayar, ödeme kaymaz |
Bu nedenle ödeme-tahsilat dengesi yıllık değil, haftalık nakit akış tablosuyla yönetilir. Yıllık gösterge yapıyı, haftalık tablo hayatta kalmayı anlatır.
8. Sık yapılan hatalar
Hata | Neden yanlış? |
Alacak günü ile borç gününü eşit saymak | Örnek şirkette bir alacak günü, bir borç gününün 1,54 katı. |
Tutar bazlı dengeyi tek başına okumak | Ödeme erteleyerek yapay yükseltilebilir. |
Büyümeyi nakit ihtiyacından bağımsız planlamak | %50 büyüme 37,5 milyon TL ek nakit ister. |
Dengeyi yalnızca yıllık ölçmek | Mevsimsel açıklar görünmez. |
Faktoringi ilk çözüm olarak kullanmak | Maliyetsiz iyileştirmeler denenmeden pahalı yola gidilir. |
Negatif dengeyi her sektörde hedef sanmak | İmalatta yapısal olarak mümkün olmayabilir. |