Bir şirketin 500 milyon TL borcu ve 480 milyon TL nakdi olabilir. Bilançoya bakan "yarım milyar borç" der; gerçekte şirket neredeyse borçsuzdur. Net borç, bu iki tarafı karşı karşıya getirir.
Net borcun sade sorusu: Kasamdaki parayla borcumu bugün kapatsam, geriye ne kadar borç kalır?
1. Net borcun temel mantığı
Net Borç = (Kısa Vadeli Finansal Borç + Uzun Vadeli Finansal Borç) − Nakit ve Nakit Benzerleri
Kavram | Ne anlama gelir? |
Finansal Borç | Faiz doğuran yükümlülükler: banka kredisi, tahvil, finansal kiralama, faktoring. |
Nakit ve Benzerleri | Kasa, vadesiz ve kısa vadeli mevduat, likit menkul kıymet. |
Sonuç | TL tutarı. Negatifse şirket net nakit pozisyonundadır — borcundan çok nakdi vardır. |
Negatif net borç (net nakit) en sağlıklı durumdur. Pozitifse tek başına anlamlı değildir; EBITDA ile oranlanarak okunur.
2. Basit hesap: formül nasıl çalışır?
Kalem | Tutar (milyon TL) |
Toplam borç | 187,5 |
Nakit ve benzerleri | 25,0 |
Net borç | 162,5 |
Hesap:
Net Borç = 187,5 − 25,0 = 162,5 milyon TL
Nakit 100 milyon TL olsaydı net borç 87,5 milyon TL'ye inecekti — aynı brüt borçla, yarısından az bir net yük.
3. Asıl zorluk formül değil, iki tarafın da tanımıdır
Paya girer mi? (borç tarafı) | Cevap |
Banka kredisi, tahvil | Evet. |
Finansal kiralama yükümlülüğü | Evet. Faiz bileşeni vardır. |
Faktoring (rücu edilebilir) | Evet. Risk şirkette kalır. |
Tedarikçi borcu | Hayır. Faiz doğurmaz, iş modelinin parçasıdır. |
Vergi ve SGK borcu | Hayır — vadesi geçmiş ve gecikme zammı işliyorsa evet. |
Ortaklara borç | Duruma bağlı. Faiz işliyorsa evet; sermaye benzeriyse hayır. |
Kıdem tazminatı karşılığı | Hayır. Ancak büyükse ayrı raporlanır. |
Paydan düşülür mü? (nakit tarafı) | Cevap |
Kasa, vadesiz mevduat | Evet. |
Kısa vadeli mevduat | Evet. |
Bloke ve rehinli mevduat | HAYIR. Kullanılamaz. |
Para piyasası fonu | Evet. |
Uzun vadeli yatırım menkul kıymeti | Hayır. |
Yurt dışındaki hesap | Evet ama transfer kısıtı ve kur riski not edilir. |
Analistin sorusu: Bu nakdin üzerinde şirketin bugün tasarruf yetkisi var mı?
4. Bloke mevduat: net borcu olduğundan küçük gösteren kalem
Kalem | Tutar (milyon TL) |
Toplam banka bakiyesi | 35,0 |
Bloke (teminat mektubu karşılığı) | 12,0 |
Serbest bakiye | 23,0 |
Toplam borç | 187,5 |
Ham net borç (35 düşülürse) | 152,5 |
Doğru net borç (23 düşülürse) | 164,5 |
Aradaki 12 milyon TL, tek bir dipnotun okunmamasından doğar. İnşaat, taahhüt ve ihracat şirketlerinde bu fark daha büyüktür.
5. Negatif net borç: her zaman iyi mi?
Net nakit pozisyonunun nedeni | Yorum |
Güçlü nakit üretimi, borç ihtiyacı yok | İyi. Sağlam iş modeli. |
Yaklaşan büyük yatırım için biriktirme | Nötr. Geçici. |
Yatırım fırsatı bulunamıyor | Sorgulanmalı. Sermaye atıl duruyor. |
Enflasyonda getirisiz nakit tutuluyor | Kötü. Reel kayıp üretiyor. |
Net nakit, sermayenin kullanılmadığı anlamına da gelebilir. Enflasyonun yüksek olduğu bir ortamda kasada duran her lira reel olarak erir; bu yüzden yüksek net nakit tek başına başarı sayılmaz.
6. Döviz borcu: net borç kurla birlikte büyür
Kur değişimi | Döviz borcunun TL karşılığı | Toplam borç | Net borç |
Baz | 100,0 | 187,5 | 162,5 |
Kur %30 arttı | 130,0 | 217,5 | 192,5 |
Kur %60 arttı | 160,0 | 247,5 | 222,5 |
(Borcun 100 milyon TL'lik kısmı dövizli, nakit 25 milyon TL sabit varsayılmıştır.) Şirket hiç yeni borç almadan net borcunu 60 milyon TL büyütmüştür. Döviz borcu olan şirkette net borç, kur senaryolarıyla birlikte raporlanır.
7. Net borç tek başına bir ölçü değildir
Ölçü | Formül | Sorusu |
Net Borç / EBITDA | 162,5 ÷ 110,0 = 1,48x | Kaç yıllık kazançla kapanır? |
Net Borç / Özkaynak | 162,5 ÷ 187,5 = 0,87 | Sermayeye göre yük ne? |
Net Borç / FCF | 162,5 ÷ 34,5 = 4,71 | Gerçek serbest nakitle kaç yılda kapanır? |
Üçüncü satır en muhafazakâr ve en dürüst olanıdır: EBITDA'dan farklı olarak vergi, faiz ve yatırım harcaması zaten düşülmüştür.
8. Net borcu azaltmanın gerçek ve sahte yolları
Yöntem | Gerçek mi? |
Faaliyet nakit akışıyla borç kapatmak | Gerçek. Tek kalıcı yol. |
Atıl varlık satıp borç kapatmak | Gerçek; tek seferliktir. |
İşletme sermayesini sıkılaştırmak | Gerçek. Kredi ihtiyacını azaltır. |
Sermaye artırımı | Gerçek. |
Temettü dağıtmamak | Gerçek. |
Borcu bilanço dışına taşımak | Sahte. Yükümlülük devam eder. |
Bilanço tarihinde geçici kredi kullanıp nakdi şişirmek | Sahte. Hem borç hem nakit artar, net borç aynı kalır. |
Faktoringi bilanço dışı göstermek | Sahte. Rücu riski varsa borçtur. |
9. Normalizasyon kontrol tablosu
Adım | Kontrol | Düzeltme |
1 | Yalnız finansal borç mu alındı? | Ticari borcu çıkar. |
2 | Kiralama yükümlülüğü dâhil mi? | Dâhil et. |
3 | Bloke ve rehinli mevduat düşüldü mü? | Düşme; nakitten çıkar. |
4 | Faktoring rücu edilebilir mi? | Öyleyse borca ekle. |
5 | Ortaklara borç faizli mi? | Faizliyse borca ekle. |
6 | Döviz payı ne? | Kur senaryosu kur. |
7 | Ölçüm tarihi ay sonu mu? | Geçici kredi kullanımı var mı kontrol et. |
8 | EBITDA ve FCF ile oranlandı mı? | Tutar tek başına anlamsız. |
10. Uygulamada bu KPI'yı okurken çalışma sırası
Sıra | Yapılacak |
1 | Finansal borcu ticari borçtan ayır. |
2 | Nakitten bloke ve rehinli tutarı çıkar. |
3 | Net borcu hesapla; negatifse nedenini sorgula. |
4 | EBITDA ve FCF ile oranla. |
5 | Döviz payını bul; kur senaryosu uygula. |
6 | Vade dağılımını çıkar; yenileme riskini gör. |
7 | DSCR ve ICR ile birlikte oku. |
8 | Geçen yılla karşılaştır; değişimin kaynağını bul. |
11. Sonuç
Net borç, bilançodaki iki satırı karşı karşıya getirerek gerçek borç yükünü gösterir. Basit bir çıkarma işlemidir; zorluğu tamamen iki tarafın doğru tanımlanmasındadır.
Borcun büyüklüğü bilançoda yazar. Ağırlığı ise kazançla oranlandığında görünür.