Ticari borç, bilançodaki en ucuz kaynaktır: faizi yoktur, teminatı yoktur, sözleşmesi çoğu zaman bir sipariş formundan ibarettir. Aynı zamanda en kırılgan kaynaktır — tedarikçi güvenini kaybettiği anda bir gecede kesilir.
Açık borç oranı bu kaynağın büyüklüğünü ölçer. Yüksek olması hem bir güç hem bir risk göstergesidir; hangisi olduğunu belirleyen, borcun vadesinde mi yoksa gecikmiş mi olduğudur.
1. Dört payda
Payda | Formül | Sorduğu soru |
Yıllık alım | Ticari borç ÷ Yıllık mal ve hizmet alımı | Alımlarımın ne kadarı ödenmemiş? |
Satılan malın maliyeti | Ticari borç ÷ SMM | Maliyetimin kaç günü tedarikçide? |
Toplam varlık | Ticari borç ÷ Toplam varlık | Varlıklarımın ne kadarını tedarikçi finanse ediyor? |
Kısa vadeli yükümlülük | Ticari borç ÷ KV yükümlülük | Kısa vadeli borcumun ne kadarı ticari? |
2. Örnek şirket
Kalem | Tutar (milyon TL) |
Ticari borçlar | 40,1 |
Yıllık mal ve hizmet alımı | 340,0 |
Satılan malın maliyeti | 325,0 |
Toplam varlıklar | 375,0 |
Kısa vadeli yükümlülükler | 100,0 |
Toplam borç | 187,5 |
Ölçü | Hesap | Sonuç |
Alıma oranı | 40,1 ÷ 340,0 | %11,79 |
SMM'ye oranı | 40,1 ÷ 325,0 | %12,34 |
Toplam varlığa oranı | 40,1 ÷ 375,0 | %10,69 |
Kısa vadeli yükümlülüğe oranı | 40,1 ÷ 100,0 | %40,10 |
Toplam borca oranı | 40,1 ÷ 187,5 | %21,39 |
Gün cinsinden (DPO) | (40,1 ÷ 325,0) × 365 | 45,0 gün |
3. Ticari borç payı neden önemli?
Toplam borcun %21,39'u ticari, geri kalanı finansal borçtur. Bu iki kaynağın maliyeti ve davranışı taban tabana zıttır.
Özellik | Ticari borç | Finansal borç |
Açık faiz | Yok | Var |
Örtülü maliyet | Fiyata gömülü | Sözleşmede yazılı |
Teminat | Genellikle yok | Genellikle var |
Vade uzatma esnekliği | Müzakereye açık | Sözleşmeye bağlı |
Kesilme hızı | Bir siparişte | Vade sonunda |
Sözleşmesel yaptırım | Zayıf | Güçlü (temerrüt) |
Ticari borç payının yüksek olması bilançoyu ucuz gösterir ama kırılgan yapar. Finansal borç bir vade tablosuna göre davranır; ticari borç güvene göre davranır.
Örnek şirkette ticari borç payı %21,39 ile dengeli sayılabilir. Bu oran %50'yi aştığında şirket fiilen tedarikçileriyle finanse ediliyor demektir — bu, bir tedarikçi grubu koşulları sıkılaştırdığında likidite krizine dönüşebilecek bir yapıdır.
4. Vadesinde mi, gecikmiş mi?
Vade durumu | Tutar (milyon TL) | Pay |
Vadesi gelmemiş | 31,0 | %77,31 |
1–30 gün gecikmiş | 5,6 | %13,97 |
31–60 gün gecikmiş | 2,0 | %4,99 |
60 günden fazla gecikmiş | 1,5 | %3,74 |
Toplam | 40,1 | %100,00 |
Borcun %22,69'u vadesini geçmiş. Bu ayrım, açık borç oranının nasıl yorumlanacağını tamamen değiştirir:
Durum | Yorum |
Yüksek oran, gecikme yok | Güçlü müzakere pozisyonu; ucuz finansman |
Yüksek oran, gecikme yüksek | Nakit sıkıntısı; tedarikçi ilişkisi risk altında |
Düşük oran, gecikme yok | Muhafazakâr; ucuz kaynak kullanılmıyor olabilir |
Düşük oran, gecikme yüksek | Ciddi likidite sorunu; tedarikçi zaten limit daraltmış |
Son satır en tehlikeli olandır ve dışarıdan bakıldığında en iyi görünen tablodur: düşük ticari borç, sağlıklı bir bilanço gibi okunur. Oysa tedarikçilerin peşin çalışmaya geçmesi sonucu oluşmuş olabilir.
5. Tedarikçi yoğunlaşması
Alacakta olduğu gibi borçta da toplam tutar kadar dağılım önemlidir.
Senaryo | Risk |
Borç çok sayıda tedarikçiye dağılmış | Düşük — biri koşul değiştirse etkisi sınırlı |
Tek tedarikçide %40 | Yüksek — o tedarikçi fiilen şirketin bankası |
Tek kaynaklı kritik malzeme | Çok yüksek — hem tedarik hem finansman riski aynı yerde |
Tek kaynaklı bir malzemede aynı zamanda yüksek borç taşımak, iki riski birleştirir: o tedarikçi hem mal vermeyi hem finansmanı aynı anda kesebilir.
6. Oranı bozan tercihler
Tercih | Etkisi |
Alınan vadeli çek ve senetleri borca dâhil etmemek | Oran yapay düşer |
Tedarikçi finansmanı (reverse factoring) kullanmak | Ticari borç finansal borca dönüşür, oran düşer |
Grup içi borçları dâhil etmek | Ticari olmayan tutar orana girer |
KDV dâhil borcu KDV hariç alıma bölmek | Oran sistematik olarak yüksek çıkar |
Dönem sonunda toplu ödeme yapmak | Bilanço tarihinde oran düşük görünür |
İkinci satır özellikle dikkat ister. Tedarikçi finansmanı programlarında banka tedarikçiye erken öder, şirket bankaya vadesinde öder. Ticari borç kalemi küçülür, finansal borç büyür; şirketin gerçek borçluluğu değişmemiştir ama bilanço kompozisyonu değişir.
7. Oranın hedefi ne olmalı?
Açık borç oranının "ideal" bir değeri yoktur; hedef, iki koşulun birlikte sağlanmasıdır:
Koşul | Ölçüsü |
Sözleşme vadelerine uyum | Gecikmiş borç payı %5'in altında |
Ucuz kaynağın kullanılması | DPO, sektör ve sözleşme vadelerine yakın |
Örnek şirkette ikinci koşul sağlanmış (DPO 45,0 gün, vade politikasıyla uyumlu), birinci koşul sağlanmamıştır (gecikmiş pay %22,69). Yani şirket ucuz kaynağı kullanıyor ama disiplinli kullanmıyor.
8. Sık yapılan hatalar
Hata | Neden yanlış? |
Düşük oranı otomatik olarak iyi saymak | Tedarikçiler peşin çalışmaya geçmiş olabilir. |
Gecikmiş payı ayırmadan yorumlamak | Aynı oran güç de olabilir, kriz de. |
Tedarikçi finansmanını borç azalması saymak | Borç kalemi değişir, borçluluk değişmez. |
Yoğunlaşmayı görmezden gelmek | Tek tedarikçi hem tedariki hem finansmanı keser. |
KDV tabanlarını karıştırmak | Oran sistematik olarak şişer. |
Dönem sonu tutarı yıl boyu geçerli saymak | Toplu ödeme bilanço tarihini güzelleştirir. |