CPI, projede harcanan her 1 TL'ye karşılık ne kadar bütçelenmiş iş tamamlandığını gösterir. Kazanılan değer yönetiminin maliyet tarafındaki göstergesidir ve SPI'nin aksine proje sonuna doğru kendini düzeltmez — bu yüzden çok daha güvenilirdir.
Bir projenin bütçesinin tutup tutmayacağı, üçüncü ayda hesaplanan CPI'dan büyük ölçüde bellidir.
1. Temel mantığı
CPI = Kazanılan Değer (EV) ÷ Fiili Maliyet (AC)
CPI | Anlamı |
1,00 üzeri | Bütçenin altında; harcanan paradan fazla iş yapılmış |
1,00 | Planlandığı gibi |
1,00 altı | Bütçe aşımı; harcanan para kadar iş yapılamamış |
EV, tamamlanan işin bütçelenmiş değeridir; harcanan para değil. Bu ayrım kavramın tamamıdır: "ne kadar iş bitti" sorusu, "ne kadar para harcandı" sorusundan bağımsız olarak cevaplanır.
2. Örnek proje
Altı aylık, 6.000.000 TL bütçeli bir hat kurulum projesi, üçüncü ay sonu:
Büyüklük | Tutar (TL) |
Toplam bütçe (BAC) | 6.000.000 |
Planlanan değer (PV) | 3.000.000 |
Kazanılan değer (EV) | 2.700.000 |
Fiili maliyet (AC) | 3.150.000 |
Gösterge | Hesap | Sonuç |
CPI | 2.700.000 ÷ 3.150.000 | 0,86 |
SPI | 2.700.000 ÷ 3.000.000 | 0,90 |
Maliyet sapması (CV) | 2.700.000 − 3.150.000 | −450.000 TL |
Tamamlanma oranı | 2.700.000 ÷ 6.000.000 | %45,00 |
Harcama oranı | 3.150.000 ÷ 6.000.000 | %52,50 |
Harcanan her 1 TL'ye karşılık 0,86 TL'lik iş yapılmış. İşin %45,00'i bitmiş, bütçenin %52,50'si harcanmış.
3. CPI neden SPI'dan güvenilirdir?
Özellik | CPI | SPI |
Proje sonunda | Gerçek değerini korur | Her zaman 1,00'e yakınsar |
Erken dönem güvenilirliği | Yüksek | Yüksek |
Geç dönem güvenilirliği | Yüksek | Düşük |
Proje bittiğinde EV = BAC olur; SPI'nın paydası da BAC'a eşitlendiği için SPI 1,00 çıkar, proje ne kadar gecikirse geciksin. CPI'nın paydası ise fiili maliyettir ve bütçe aşımı varsa 1,00'in altında kalır.
Kazanılan değer literatüründe yaygın olarak kabul edilen bir bulgu, projenin yaklaşık %20'si tamamlandıktan sonra CPI'nın istikrar kazandığı ve proje sonundaki CPI'dan belirgin biçimde sapmadığıdır. Yani üçüncü aydaki 0,86, proje sonunda büyük olasılıkla hâlâ 0,86 civarında olacaktır.
Bu, CPI'yı erken uyarı göstergesi yapan asıl özelliktir: bütçe aşımı, henüz para harcanmadan önce öngörülebilir.
4. Bütçe tahmini
Yöntem | Formül | Sonuç |
CPI devam ederse | BAC ÷ CPI | 7.000.000 TL |
Kalan iş bütçesinde giderse | AC + (BAC − EV) | 6.450.000 TL |
Hem CPI hem SPI devam ederse | AC + (BAC − EV) ÷ (CPI × SPI) | 7.427.778 TL |
CPI'nın istikrarlı olduğu bulgusu, birinci satırı en gerçekçi tahmin yapar: proje 7.000.000 TL'ye biter, yani %16,67 bütçe aşımı.
İkinci satır, bugüne kadarki performansın aniden düzeleceğini varsayar ve proje yönetiminde en sık yapılan iyimserlik hatasıdır.
5. TCPI: yetişmek mümkün mü?
TCPI = (BAC − EV) ÷ (BAC − AC) = 3.300.000 ÷ 2.850.000 = 1,16
Karşılaştırma | Değer |
Bugüne kadarki CPI | 0,86 |
Bütçeye yetişmek için gereken CPI | 1,16 |
Gereken performans artışı | %35,08 |
Ekip bugüne kadar 0,86 verimlilikle çalıştı; bütçeye yetişmek için kalan işi 1,16 ile yapması gerekiyor. Bu, %35,08'lik bir performans sıçraması demektir ve somut bir müdahale olmadan gerçekleşmez.
TCPI ile CPI arasındaki fark %10'u geçtiğinde, bütçeye yetişme iddiası test edilmiş sayılır: geçemez. Bu noktada doğru hamle bütçe revizyonu ya da kapsam azaltmadır.
6. CPI düşükse nedeni nerede?
Neden | Nasıl doğrulanır? |
Tahmin yanlıştı | Benzer işlerin geçmiş maliyetleriyle karşılaştır |
Kapsam büyüdü | Kapsam kayma oranı |
Kaynak verimliliği düşük | Kaynak doluluk ve akış verimi |
Yeniden işleme fazla | Kalite ve hata oranı |
Fiyat artışları | Malzeme ve işçilik birim fiyatları |
Kaynak yanlış atanmış | Kıdemli iş, kıdemsiz kaynağa verilmiş |
İkinci satır, düşük CPI'nın en yaygın nedenidir ve teknik olarak bir performans sorunu değildir: kapsam büyümüşse maliyet de büyür. Ama kapsam değişikliği bütçeye yansıtılmamışsa, CPI ekibi haksız yere kötü gösterir.
Bu yüzden CPI her zaman kapsam kayma oranıyla birlikte okunur. Onaylı kapsam değişiklikleri BAC'a eklenmelidir; eklenmediğinde gösterge anlamını yitirir.
7. Kazanılan değer ölçümünün doğruluğu
CPI'nın tamamı EV'nin doğruluğuna bağlıdır.
EV yöntemi | Güvenilirlik |
0/100 (bitene kadar sıfır) | Yüksek |
50/50 | Orta |
Fiziksel ilerleme (ölçülebilir çıktı) | Yüksek |
Kilometre taşı | Orta-yüksek |
Yüzde beyanı | Düşük |
Yüzde beyanı en yaygın ve en zayıf yöntemdir. "%80 bitti" beyanı çoğu projede aylarca %80'de kalır ve bu süre boyunca CPI olduğundan iyi görünür — sonra birden çöker.
Bu çöküş, projelerde "son %20 en uzun süren kısımdır" deneyiminin sayısal karşılığıdır.
8. Sık yapılan hatalar
Hata | Neden yanlış? |
Harcama oranını ilerleme sanmak | Örnekte %52,50 harcanmış, %45,00 bitmiş. |
CPI'nın düzeleceğini varsaymak | CPI erken istikrar kazanır ve nadiren düzelir. |
Kapsam değişikliğini BAC'a yansıtmamak | Ekip haksız yere kötü görünür. |
TCPI ile CPI farkını görmezden gelmek | Bütçeye yetişme iddiası test edilmez. |
EV'yi yüzde beyanına dayandırmak | Gösterge geç uyarır. |
Yalnızca CPI'ya bakmak | Takvim performansı SPI ile görülür. |