Plan gerçekleşme oranı "ne kadar ürettik" sorusunu sorar. Çizelge uyumu daha zor bir soru sorar: planlananı, planlandığı gün, planlandığı miktarda mı ürettik?
Aradaki fark bir muhasebe inceliği değil. Fazla üretilen bir gün, eksik üretilen bir günü telafi etmez. Çizelge uyumu bu telafiye izin vermeyecek şekilde kurulmuş bir ölçüdür.
1. Temel mantığı
Çizelge Uyumu = Σ min(Plan, Gerçekleşen) ÷ Σ Plan × 100
Formülün tamamı `min` fonksiyonunda gizlidir: her dönemde plandan fazlası sayılmaz.
Kavram | Ne anlama gelir? |
min(Plan, Gerçekleşen) | O dönemde plana uyan kısım. Fazlası kredi vermez. |
Ölçüm dönemi | Hafta, gün ya da vardiya. Ne kadar kısa olursa gösterge o kadar sert. |
Sonuç | Yüzde. %100 tavan; aşılamaz. |
Plan gerçekleşme oranı %100'ü aşabilir; çizelge uyumu aşamaz. Bu, iki gösterge arasındaki en pratik ayrımdır.
2. Örnek fabrika: haftalık
Hafta | Plan | Gerçekleşen | min(Plan, Gerçekleşen) |
1 | 7.500 | 7.900 | 7.500 |
2 | 7.500 | 6.800 | 6.800 |
3 | 7.500 | 7.600 | 7.500 |
4 | 7.500 | 7.576 | 7.500 |
Toplam | 30.000 | 29.876 | 29.300 |
Ölçü | Hesap | Sonuç |
Plan gerçekleşme oranı | 29.876 ÷ 30.000 | %99,59 |
Çizelge uyumu (haftalık) | 29.300 ÷ 30.000 | %97,67 |
1,92 puanlık fark, 1., 3. ve 4. haftalarda üretilen fazlanın 2. haftanın açığını kapatmasına izin verilmemesinden doğuyor.
3. Ölçüm dönemi kısaldıkça gerçek görünür
2. haftaya günlük bakalım. Günlük plan 1.500 adet.
Gün | Plan | Gerçekleşen | min |
Pazartesi | 1.500 | 1.600 | 1.500 |
Salı | 1.500 | 1.400 | 1.400 |
Çarşamba | 1.500 | 900 | 900 |
Perşembe | 1.500 | 1.450 | 1.450 |
Cuma | 1.500 | 1.450 | 1.450 |
Toplam | 7.500 | 6.800 | 6.700 |
Ölçü | 2. hafta |
Haftalık çizelge uyumu | %90,67 |
Günlük çizelge uyumu | %89,33 |
Aynı hafta, iki farklı sonuç. Çarşamba günkü 600 adetlik açık, pazartesi fazlasıyla kısmen örtülmüştü; günlük ölçümde örtülemiyor.
4. Ürün bazına inince
Adet tutmak yetmez; doğru ürünü üretmek gerekir. 2. haftanın ürün kırılımı:
Ürün | Plan | Gerçekleşen | min |
A | 5.000 | 5.600 | 5.000 |
B | 2.500 | 1.200 | 1.200 |
Toplam | 7.500 | 6.800 | 6.200 |
Ürün bazlı çizelge uyumu = 6.200 ÷ 7.500 = %82,67
Hat, B ürününde zorlandığı için A ürününe kaymış. Toplam adet neredeyse tutmuş görünüyor ama B'yi bekleyen müşteri siparişinin yarısından fazlası üretilmemiş.
5. Aynı ay, dört farklı rakam
Ölçüm düzeyi | Sonuç |
Aylık plan gerçekleşme | %99,59 |
Haftalık çizelge uyumu | %97,67 |
Günlük çizelge uyumu (2. hafta) | %89,33 |
Ürün bazlı çizelge uyumu (2. hafta) | %82,67 |
Dördü de aynı fabrikanın aynı ayıdır. Hangisinin raporlandığı, yönetimin ne gördüğünü belirler.
Kural: çizelge uyumu, müşteri siparişinin teslim edilme sıklığıyla aynı çözünürlükte ölçülmelidir. Günlük sevkiyat yapan bir fabrikada haftalık ölçüm anlamsızdır.
6. Neden fazla üretim kredi vermez?
Gerekçe | Açıklama |
Malzeme | Fazla üretilen ürünün malzemesi, eksik kalan ürünün malzemesinden alınmıştır |
Kapasite | Fazla üretime harcanan süre, eksik kalan üründen çalınmıştır |
Stok | Fazla üretim depoya girer, nakde dönmez |
Müşteri | Erken teslim çoğu sözleşmede kabul edilmez, depolama müşteriye yük olur |
İlk iki satır, çizelge uyumunun neden bir kapasite göstergesi olduğunu açıklar: fabrikanın kapasitesi sabit olduğu için bir üründe fazla üretmek, diğerinde eksik üretmenin ta kendisidir.
7. Toleranslı çizelge uyumu
Katı `min` yaklaşımı bazı üretim biçimlerinde fazla serttir. Parti üretiminde ±%5 tolerans yaygındır.
Yaklaşım | 2. hafta A ürünü (plan 5.000, fiili 5.600) | Sonuç |
Katı (min) | 5.000 sayılır | Fazla üretim yok sayılır |
±%5 toleranslı | 5.250'ye kadar plana uygun sayılır, 5.250 sayılır | Küçük sapmalar cezalandırılmaz |
Tolerans kullanılacaksa iki koşul vardır: oran önceden yazılı olarak belirlenmeli ve dönemler arasında değiştirilmemelidir. Tolerans, sapma büyüdükçe genişletilen bir şey olursa gösterge anlamını kaybeder.
8. Çizelge uyumu düşükse nereye bakılır?
Belirti | Olası kök neden |
Belirli bir gün sürekli düşük | Vardiya devri, malzeme teslim günü, planlı bakım çakışması |
Belirli bir ürün sürekli düşük | Kalıp/ayar süresi, kalite sorunu, tedarik gecikmesi |
Hafta sonuna doğru toparlama | Plan gerçekçi değil, ekip telafi ediyor — kalite riski |
Her gün rastgele sapma | Ölçüm ya da kayıt sorunu; çizelge sahaya ulaşmıyor olabilir |
Sürekli %100 | Çizelge gerçekleşmeye göre yazılıyor olabilir |
Üçüncü satır özellikle izlenmelidir: haftanın son iki gününde yapılan telafi üretimi genellikle daha yüksek hurda oranıyla gelir. Çizelge uyumu ile hurda oranını gün bazında yan yana koymak bu ilişkiyi ortaya çıkarır.
9. Sık yapılan hatalar
Hata | Neden yanlış? |
Plan gerçekleşme oranıyla eşitlemek | Biri telafiye izin verir, diğeri vermez. |
Ölçüm dönemini uzun tutmak | Örnek fabrikada aylıktan ürün bazına 16,92 puan fark var. |
Ürün kırılımı yapmadan ölçmek | Doğru adet, yanlış ürün olabilir. |
Çizelgeyi gün içinde değiştirmek | Gösterge kendini doğrular hâle gelir. |
Toleransı sapmaya göre büyütmek | Ölçü olmaktan çıkar. |
Fazla üretimi başarı saymak | Kapasite ve malzeme başka üründen çalınmıştır. |