ABC analizi stok kalemlerini değere göre sıralar: az sayıda kalem toplam değerin çoğunu oluşturur. Doğru ama eksik bir tablodur, çünkü tek başına şunu söylemez: bu kalemin talebi tahmin edilebilir mi?
XYZ analizi tam olarak bunu ölçer. İkisi birlikte kullanıldığında ortaya dokuz hücreli bir matris çıkar ve her hücrenin kendi stok politikası vardır. Aynı değere sahip iki kalem, talep davranışları farklıysa aynı şekilde yönetilemez.
1. İki eksen
Eksen | Ölçtüğü | Sınıflar |
ABC | Yıllık kullanım değeri (miktar × birim maliyet) | A: değerin ~%75–80'i · B: ~%15–20 · C: ~%5 |
XYZ | Talep değişkenliği (varyasyon katsayısı, CV) | X: CV < 0,5 · Y: 0,5–1,0 · Z: CV > 1,0 |
Varyasyon katsayısı = Talebin standart sapması ÷ Ortalama talep
CV, mutlak dalgalanmayı değil oransal dalgalanmayı ölçer. Aylık ortalama 1.000 adet satan bir kalemde 200 adetlik sapma (CV = 0,20) öngörülebilir; aylık 10 adet satan bir kalemde 20 adetlik sapma (CV = 2,00) öngörülemezdir.
2. Örnek işletme: ABC dağılımı
Sınıf | Kalem sayısı | Kalem payı | Stok değeri (TL) | Değer payı | Ortalama kalem değeri (TL) |
A | 50 | %10,00 | 4.125.000 | %75,00 | 82.500 |
B | 100 | %20,00 | 1.100.000 | %20,00 | 11.000 |
C | 350 | %70,00 | 275.000 | %5,00 | 786 |
Toplam | 500 | %100,00 | 5.500.000 | %100,00 | 11.000 |
Klasik tablo: kalemlerin %10'u değerin %75'ini oluşturuyor.
3. XYZ ekleyince: dokuz hücre
Kalem sayısı dağılımı:
Sınıf | X (öngörülebilir) | Y (orta) | Z (düzensiz) | Toplam |
A | 20 | 20 | 10 | 50 |
B | 40 | 40 | 20 | 100 |
C | 90 | 140 | 120 | 350 |
Toplam | 150 | 200 | 150 | 500 |
Stok değeri dağılımı (TL):
Sınıf | X | Y | Z | Toplam |
A | 1.650.000 | 1.650.000 | 825.000 | 4.125.000 |
B | 440.000 | 440.000 | 220.000 | 1.100.000 |
C | 70.000 | 110.000 | 95.000 | 275.000 |
Toplam | 2.160.000 | 2.200.000 | 1.140.000 | 5.500.000 |
4. Risk haritası
Hücre | Değer (TL) | Değer payı | Risk düzeyi |
AX | 1.650.000 | %30,00 | Düşük — yüksek değer, öngörülebilir |
AY | 1.650.000 | %30,00 | Orta |
AZ | 825.000 | %15,00 | En yüksek — yüksek değer, öngörülemez |
BX | 440.000 | %8,00 | Düşük |
BY | 440.000 | %8,00 | Orta |
BZ | 220.000 | %4,00 | Yüksek |
CX | 70.000 | %1,27 | Çok düşük |
CY | 110.000 | %2,00 | Düşük |
CZ | 95.000 | %1,73 | Ölü stok adayı |
AZ hücresi, yalnızca 10 kalemle stok değerinin %15,00'ini oluşturur ve talebi tahmin edilemez. Stok yönetiminde yönetici dikkatinin yoğunlaşması gereken tek hücre budur.
Z sınıfının tamamı 1.140.000 TL, yani değerin %20,73'ü; kalem sayısı olarak ise 150, yani %30,00'u. Öngörülemeyen talebin yönetildiği stok, toplam sermayenin beşte birini bağlıyor.
5. Her hücrenin politikası
Hücre | Stok politikası | Emniyet stoğu |
AX | Sıkı planlama, sık ve küçük sipariş, tam zamanında | Düşük — talep öngörülebilir |
AY | Planlı sipariş + orta emniyet stoğu | Orta |
AZ | Tedarikçiyle esnek anlaşma, kısa tedarik süresi, sipariş üzerine üretim | Yüksek ama kalem bazında gözden geçirilmeli |
BX | Otomatik yeniden sipariş noktası | Düşük |
BY | Periyodik gözden geçirme | Orta |
BZ | Talep sinyaline göre, düşük parti | Orta-yüksek |
CX | Büyük parti, seyrek sipariş, iki kutu sistemi | Yüksek ama ucuz |
CY | İki kutu sistemi | Yüksek ama ucuz |
CZ | Stok tutma, sipariş üzerine temin | Tutulmamalı |
C sınıfında emniyet stoğunun yüksek tutulması bir çelişki değildir: bu kalemler ucuzdur, stoksuz kalmanın maliyeti stok tutmanın maliyetinden yüksektir. 786 TL ortalama değere sahip bir kalem için sıkı planlama yapmak, yönetim zamanının israfıdır.
Kural: A kalemlerinde sermaye yönetilir, C kalemlerinde yönetim zamanı yönetilir.
6. Ölü stokla bağlantısı
Ölü stok rastgele dağılmaz; belirli hücrelerde yoğunlaşır.
Hücre | Ölü stoğa dönüşme riski | Neden? |
CZ | Çok yüksek | Düzensiz talep + düşük değer = kimse ilgilenmez |
BZ | Yüksek | Talep kesilirse fark edilmesi uzun sürer |
AZ | Orta ama pahalı | Değer yüksek olduğu için tek kalem bile büyük kayıp |
AX, BX, CX | Düşük | Düzenli talep, düzenli tüketim |
Örnek işletmedeki 85 ölü stok kaleminin büyük kısmı CZ hücresinden gelir — 120 CZ kaleminin önemli bölümü zaten hareketsizdir.
ABC-XYZ matrisi, ölü stok oluşmadan önce nerede oluşacağını gösteren tek araçtır.
7. Matris nasıl kurulur?
Adım | Ne yapılır? |
1 | Her kalem için son 12 ayın aylık tüketim/satış verisi çekilir |
2 | Yıllık kullanım değeri hesaplanır (miktar × birim maliyet), büyükten küçüğe sıralanır |
3 | Kümülatif değer payına göre A/B/C sınırları çizilir |
4 | Her kalem için aylık talebin ortalaması ve standart sapması hesaplanır |
5 | CV = standart sapma ÷ ortalama ile X/Y/Z sınıfı belirlenir |
6 | İki sınıf birleştirilir, dokuz hücre oluşur |
En az 12 aylık veri gerekir; daha kısa seride CV güvenilmez. Mevsimsellik varsa CV mevsimsellikten arındırılmış seride hesaplanmalıdır — aksi hâlde düzenli mevsimsel bir kalem yanlışlıkla Z sınıfına düşer.
8. Ne sıklıkla yenilenmeli?
Sıklık | Gerekçe |
Yılda 1–2 kez | Sınıf geçişleri yavaştır; çok sık yenilemek politikayı istikrarsızlaştırır |
Ürün lansmanı / model değişiminde | Yeni kalemler geçmiş verisi olmadan sınıflanamaz |
Büyük talep kırılmalarında | Sınıflar kalıcı olarak kayabilir |
Yeni kalemler için geçmiş veri olmadığı sürece varsayılan sınıf AZ kabul edilmelidir: değeri bilinmiyor, talebi bilinmiyor, dolayısıyla en dikkatli yönetilmesi gereken sınıf.
9. Sık yapılan hatalar
Hata | Neden yanlış? |
Yalnızca ABC kullanmak | Aynı değerdeki iki kalem farklı politikalar gerektirebilir. |
CV'yi mevsimsellikten arındırmadan hesaplamak | Düzenli mevsimsel kalem Z sınıfına düşer. |
A kalemlerine yüksek emniyet stoğu koymak | Sermayenin çoğu oraya bağlıdır; çözüm stok değil, tedarik süresidir. |
C kalemlerini sıkı yönetmeye çalışmak | Yönetim zamanı, kalemin değerinden pahalıya gelir. |
Matrisi çok sık yenilemek | Politika istikrarsızlaşır, tedarikçi ilişkileri bozulur. |
Yeni kalemleri sınıflandırmadan bırakmak | En riskli grup yönetimsiz kalır. |