Depo dolu olması bir zenginlik işareti değildir. Aynı cirosu olan iki şirketten birinin deposunda 60 milyon TL, diğerinde 150 milyon TL mal duruyorsa, ikincisi aynı işi iki buçuk kat sermayeyle çeviriyor demektir. Farkı gösteren ölçü stok devir hızıdır.
Stok devir hızının sade sorusu: Depoma bağladığım para, bir yılda kaç kez satılıp yerine yenisi geliyor?
1. Stok devir hızının temel mantığı
Stok devir hızı (Inventory Turnover), yıllık satılan malın maliyetinin ortalama stoka bölünmesiyle bulunur. Sonuç bir sayıdır: stokun yıl içinde kaç kez tamamen tükenip yenilendiği.
Stok Devir Hızı = Yıllık Satılan Malın Maliyeti (COGS) ÷ Ortalama Stok
Kavram | Ne anlama gelir? |
Yıllık COGS | Satılan malın maliyeti. Ciro DEĞİL — stok da maliyetle taşınır, iki taraf aynı tabanda olmalıdır. |
Ortalama Stok | Dönem başı ve dönem sonu stokun ortalaması. Tek tarihin stoku mevsimsel sapma taşır. |
Sonuç | Kez. 6 demek, stokun yıl içinde altı kez döndüğü anlamına gelir. |
Yüksek olması iyidir. Sektöre göre değişir: gıda 12 ve üzeri, perakende 6-10, üretim 4-8, lüks ve dayanıklı tüketim 2-4.
2. Basit hesap: formül nasıl çalışır?
Kalem | Tutar (milyon TL) |
Dönem başı stok | 55 |
Dönem sonu stok | 65 |
Ortalama stok | 60 |
Yıllık COGS | 365 |
Hesap:
Stok Devir Hızı = 365 ÷ 60 = 6,08 kez
Bu şirketin stoğu yılda altı kezden biraz fazla dönmektedir.
3. Devir hızı ile gün aynı bilginin iki yüzüdür
Stok devir hızı ile ortalama stokta kalma süresi (DIO) aynı ölçünün tersidir.
DIO = 365 ÷ Stok Devir Hızı
Devir hızı | Karşılık gelen gün |
2 kez | 183 gün |
4 kez | 91 gün |
6,08 kez | 60 gün |
12 kez | 30 gün |
24 kez | 15 gün |
Hangisinin kullanılacağı iletişime bağlıdır: "stoğumuz 6 kez dönüyor" yönetim diliyken, "malımız depoda 60 gün bekliyor" operasyon dilidir. İkisi aynı gerçeği anlatır.
4. En sık yapılan hata: paydaya ciro yazmak
Stok maliyetle taşınır; ciro ise maliyetin üstüne marj eklenmiş tutardır. İkisini bölmek iki farklı birimi bölmektir.
Hesap | Payda (milyon TL) | Devir | Karşılık gelen gün |
Doğru: COGS ile | 365 | 6,08 kez | 60 gün |
Yanlış: ciro ile (%35 brüt marj) | 561,54 | 9,36 kez | 39 gün |
Şişirme oranı tesadüfi değildir; doğrudan marjdan gelir:
Şişirme = Brüt Marj ÷ (1 − Brüt Marj) = 0,35 ÷ 0,65 = %53,85
Yani %35 marjla çalışan bir şirkette ciroyla yapılan hesap, stok devrini gerçekte olduğundan %53,85 daha hızlı gösterir. Marj yükseldikçe hata büyür: %60 marjda şişirme %150'dir.
Kural: COGS verisi yoksa stok devir hızı hesaplanmaz. Ciroyla yapılan bir tahmin, verisizlikten daha kötüdür — çünkü yanlış olduğu belli olmaz.
5. Asıl zorluk formül değil, stokun homojen olmamasıdır
Genel devir hızı, hızlı dönen malla hiç dönmeyeni tek sayıda birleştirir.
Stok grubu | Stok değeri | Yıllık COGS payı | Kendi devri | Kendi günü |
A grubu (hızlı) | 30 | 255,5 | 8,52 kez | 43 gün |
B grubu (normal) | 18 | 93,8 | 5,21 kez | 70 gün |
C grubu (yavaş) | 7 | 15,7 | 2,24 kez | 163 gün |
Ölü stok | 5 | 0 | Dönmüyor | — |
TOPLAM | 60 | 365,0 | 6,08 kez | 60 gün |
(Tutarlar milyon TL'dir.) Genel devir 6,08'dir. Oysa stokun 30 milyon TL'si iki katı hızda, 12 milyon TL'si ise ya çok yavaş dönüyor ya da hiç dönmüyor.
Analistin sorusu: Bu 6,08'in kaçı A grubundan, kaçı ölü stoktan geliyor?
6. Ölü stok ayrıldığında gerçek performans görünür
Kapsam | Stok | Devir | Gün |
Ham veri (tüm stok) | 60 | 6,08 kez | 60 gün |
Ölü stok (5) ayrılırsa | 55 | 6,64 kez | 55 gün |
Ölü + C grubu (12) ayrılırsa | 48 | 7,28 kez | 50 gün |
Operasyonun gerçek devri 7,28'e yakındır. Genel sayının 6,08'de kalmasının nedeni devir hızındaki bir zayıflık değil, tasfiye edilmemiş 12 milyon TL'dir. İyileştirme çalışması bu ayrım yapılmadan başlatılırsa yanlış yere emek harcanır.
7. Devir hızının bir kez artması ne kadar para demek?
Her devir kademesinin somut bir TL karşılığı vardır.
Devir hızı | Aynı COGS için gereken stok | Karşılık gelen gün |
5 kez | 73,00 | 73 gün |
6 kez | 60,83 | 61 gün |
7 kez | 52,14 | 52 gün |
(Yıllık COGS 365 milyon TL varsayılmıştır.) Devri 5'ten 6'ya çıkarmak 12,17 milyon TL'lik sermayeyi serbest bırakır. Bu tutar hem finansman maliyetinden hem depolama ve eskime maliyetinden kurtulur.
Kural: Devir hedefini kez olarak değil, serbest kalacak TL olarak konuş.
8. Yüksek devir her zaman iyi değildir
Devrin yükselmesi verimlilik olabileceği gibi, satış kaybının habercisi de olabilir.
Yüksek devrin nedeni | Yorum |
Talep tahmini iyi, sipariş sistemi çalışıyor | İyi. Hedeflenen durum. |
Sık ve küçük partilerle alım | İyi; nakliye ve birim maliyet artışı kabul edilebilirse. |
Stok yetersiz, raf boş kalıyor | Kötü. Kaçan satış devir hızında GÖRÜNMEZ. |
Nakit sıkışıklığı nedeniyle alım yapılamıyor | Kötü. Verimlilik değil, mecburiyet. |
Ölü stok zararına elden çıkarıldı | Tek seferlik. Trend sanılmamalı. |
Devir hedefinin yanına mutlaka stokta bulunmama oranı konur. Tek başına devir hızı, boş rafı başarı olarak raporlar.
9. Sektör farkı: aynı 3 kez iki sektörde farklı okunur
Sektör | Tipik devir | Karşılık gelen gün |
Taze gıda, market | 15 - 70 kez | 5 - 25 gün |
Hızlı tüketim toptan | 8 - 15 kez | 25 - 45 gün |
Giyim, moda perakende | 3 - 6 kez | 60 - 120 gün |
Üretim | 4 - 8 kez | 45 - 90 gün |
Yedek parça, makine | 1,2 - 3 kez | 120 - 300 gün |
Mücevher, lüks | 0,9 - 2,4 kez | 150 - 400 gün |
Yedek parça işinde 2 kez normaldir; markette 2 kez felakettir. Karşılaştırma sektör içinde yapılır.
10. Üretimde tek bir devir hızı üç ayrı süreci gizler
Stok türü | Devir neyi ölçer? | Yavaşlarsa nedeni |
Hammadde | Tedarik ve alım politikası | Uzun tedarik süresi, toplu alım iskontosu, kur beklentisiyle stoklama |
Yarı mamul | Üretim akışı | Darboğaz, hat duruşu, uzun çevrim süresi |
Mamul | Satış ve dağıtım | Talep tahmini sapması, dağıtım gecikmesi |
Toplam devir 5 kez olabilir; müdahale edilecek yer bu üçünden hangisinin yavaşladığına bağlıdır. Kırılım çıkarılmadan hedef konmaz.
11. Enflasyon: pay güncel, payda eski maliyetle
Yüksek enflasyonda dönem sonu stok daha yeni ve daha pahalı alımlardan oluşurken, yıl boyu COGS daha eski ve daha ucuz maliyetlerden oluşur.
Etki | Sonuç |
Dönem sonu stok güncel (yüksek) maliyetle | Payda büyür. |
Yıllık COGS görece eski maliyetlerle | Pay küçük kalır. |
Net etki | Devir hızı olduğundan DÜŞÜK görünür. |
Bu sapma stok değerleme yöntemine göre değişir ve stok yavaş döndükçe büyür. Yıllar arası karşılaştırmada bu etkiyi not düş; salt devir düşüşünü performans kaybı sayma.
12. Devir hızını artırmanın gerçek ve sahte yolları
Yöntem | Gerçek mi? |
ABC analizi yapıp C grubunu daraltmak | Gerçek. En hızlı sonucu veren adım. |
Ölü stoğu tasfiye etmek | Gerçek. Zararına da olsa nakde çevirir, taşıma maliyetini bitirir. |
Talep tahminini iyileştirmek | Gerçek. Kalıcı etkisi en yüksek yöntem. |
Sipariş sıklığını artırıp parti büyüklüğünü küçültmek | Gerçek; nakliye ve alım maliyeti artışıyla birlikte değerlendirilmeli. |
Konsinye anlaşması yapmak | Gerçek. Mal satılana kadar tedarikçinin stoğunda kalır. |
Çeşidi kısıp yalnız hızlı döneni tutmak | Duruma bağlı. Ciro ve çapraz satış etkisi ölçülmeden karar verilmez. |
Dönem sonunda alım yapmamak | Sahte. Ocakta iki katı alınır; yıllık ortalama değişmez. |
Paydaya ciro yazmak | Sahte. Ölçü marj kadar şişer (bölüm 4). |
13. Stok devir hızı normalizasyon kontrol tablosu
Adım | Kontrol | Düzeltme |
1 | Payda COGS mi, ciro mu? | COGS olmalı. |
2 | Ortalama stok kullanıldı mı? | Dönem başı-sonu ortalaması; mevsimsellik varsa aylık ortalama. |
3 | Ölü ve yavaş stok ayrıldı mı? | Ayır, ayrı raporla. |
4 | Konsinye mal stokta mı? | Mülkiyetin kimde olduğunu kontrol et. |
5 | Yoldaki (ithalat) mal sayılıyor mu? | Sayılıyorsa belirt. |
6 | Üretimde üçlü kırılım var mı? | Hammadde / yarı mamul / mamul ayır. |
7 | Stokta bulunmama oranı ölçülüyor mu? | Ölçülmüyorsa devir artışı güvenilmez. |
8 | Stok değerleme yöntemi ne? | Enflasyon etkisini not et. |
14. Uygulamada bu KPI'yı okurken çalışma sırası
Sıra | Yapılacak |
1 | Devir hızını oku; sektör bandının neresinde olduğunu belirle. |
2 | 365'e böl, gün karşılığını da gör. |
3 | ABC analiziyle stoku grupla; her grubun kendi devrini çıkar. |
4 | Ölü ve yavaş stoğu ayır; devri onsuz yeniden hesapla. |
5 | Stokta bulunmama oranına bak; yüksek devir satış kaybı mı? |
6 | Üretimdeysen üçlü kırılımı incele. |
7 | Hedef devri TL karşılığına çevir; serbest kalacak sermayeyi hesapla. |
8 | Nakit dönüşüm döngüsüne bağla; DPO ile birlikte oku. |
15. Sonuç
Stok devir hızı bir depo ölçüsü gibi görünür; aslında bir sermaye ölçüsüdür. Her devir kademesi, aynı işi ne kadar az parayla çevirebildiğini söyler.
Depodaki mal satılmayı bekleyen bir alacaktır. Devir hızı, o beklemenin ne kadar sürdüğünü söyler.