Plan gerçekleşme oranı, üretimin planlanan miktara ne kadar yaklaştığını gösterir. Ay sonunda hesaplandığında genellikle iyi görünür — çünkü ay içindeki sapmalar birbirini götürür.
Bir hafta fazla, bir hafta eksik üretmek toplamda dengelenmiş görünür. Müşteri için dengelenmez: eksik üretilen haftada sipariş gecikmiş, fazla üretilen haftada stok birikmiştir.
1. Temel mantığı
Plan Gerçekleşme Oranı = Gerçekleşen Üretim ÷ Planlanan Üretim × 100
Kavram | Ne anlama gelir? |
Planlanan Üretim | Dönem başında onaylanmış üretim planı. |
Gerçekleşen Üretim | Fiilen üretilen sağlam adet. |
Sonuç | Yüzde. %100'e yakınlık iyidir; üstü de altı da sapmadır. |
Kritik nokta son cümledir: %110 gerçekleşme, %90 kadar sapmadır. Fazla üretim de plandan sapmadır ve karşılığı stoktur.
2. Örnek fabrika
Kalem | Değer |
Aylık plan | 30.000 adet |
Gerçekleşen sağlam üretim | 29.876 adet |
Plan Gerçekleşme Oranı = 29.876 ÷ 30.000 × 100 = %99,59
Ay sonunda tablo mükemmele yakın görünüyor. Şimdi aynı aya hafta hafta bakalım.
3. Haftalık kırılım
Hafta | Plan | Gerçekleşen | Sapma | Haftalık gerçekleşme |
1 | 7.500 | 7.900 | +400 | %105,33 |
2 | 7.500 | 6.800 | −700 | %90,67 |
3 | 7.500 | 7.600 | +100 | %101,33 |
4 | 7.500 | 7.576 | +76 | %101,01 |
Toplam | 30.000 | 29.876 | −124 | %99,59 |
Aylık sapma yalnızca 124 adet. Ama haftalık mutlak sapmaların toplamı 1.276 adettir — aylık sapmanın 10 katından fazlası.
Aylık plan gerçekleşme oranı, ay içindeki dalgalanmayı görmez. Ne kadar geniş bir dönemde ölçerseniz, gösterge o kadar iyi görünür.
4. Sapmanın yönü de bilgi taşır
Sapma yönü | Görünen sonuç | Gerçek maliyeti |
Eksik üretim | Sipariş gecikir | Teslimat kaybı, ceza, müşteri güveni |
Fazla üretim | Hedef aşıldı görünür | Stok maliyeti, nakit bağlanması, eskime riski |
İkinci satır, üretim panolarında neredeyse hiç kayıp olarak yazılmaz. Oysa 400 adet fazla üretim, 400 × 155,69 = 62.276 TL'lik stok demektir ve o para satış gerçekleşene kadar bağlıdır.
Plan gerçekleşme oranını yalnızca "en az %100" olarak hedeflemek, fazla üretimi ödüllendirir.
5. Mutlak sapma ile ölçmek
Yönü sıfırlamayan bir ölçü kullanmak, tabloyu netleştirir.
Ölçü | Hesap | Sonuç |
Klasik plan gerçekleşme | 29.876 ÷ 30.000 | %99,59 |
Ortalama mutlak sapma oranı | 1.276 ÷ 30.000 | %4,25 |
Sapmasız gerçekleşme (1 − mutlak sapma oranı) | 100 − 4,25 | %95,75 |
İkinci satır, "planla gerçekleşen arasındaki toplam fark" sorusunun cevabıdır ve fazla üretimle eksik üretimin birbirini götürmesine izin vermez.
6. Planın kendisi doğru mu?
Plan gerçekleşme oranı iki şeyi birden ölçer: üretimin plana uyma başarısı ve planın gerçekçiliği. İkisi ayrılmadan sorumluluk atanamaz.
Durum | Gerçekleşme | Asıl sorun |
Plan gerçekçi, üretim tutturuyor | %100'e yakın | Yok |
Plan gerçekçi, üretim tutturamıyor | Düşük | Üretim / bakım |
Plan gevşek, üretim rahat tutturuyor | %100'ün üzerinde, istikrarlı | Planlama — kapasite gizleniyor |
Plan aşırı iddialı | Sürekli düşük | Planlama — hedef ölçü değil temenni |
Üçüncü satır sinsi olandır: gösterge her ay yeşil görünür, hiç kimse rahatsız olmaz, fabrikanın gerçek kapasitesi kimse tarafından bilinmez. Kontrol yöntemi basittir: gerçekleşme oranı aylardır %100'ün hep üzerindeyse ve hiç sapma yaşanmıyorsa, plan sıkılaştırılmalıdır.
7. Plan revizyonu göstergeyi bozar
Ay içinde plan değiştirildiğinde gerçekleşme oranı anlamını yitirir.
Yaklaşım | Sonuç |
Dönem başı plana göre ölçmek | Doğru. Sapma görünür. |
Son revize plana göre ölçmek | Yanıltıcı. Plan gerçekleşmeye uydurulmuş olur. |
Kural: plan gerçekleşme oranı her zaman dönem başında dondurulmuş plana göre hesaplanır. Revizyonlar ayrı bir gösterge olarak — plan revizyon sayısı — izlenir.
Ay içinde üç kez revize edilen bir plan, %100 gerçekleşse bile planlama sürecinin çalışmadığını gösterir.
8. Birlikte okunacak göstergeler
Gösterge | Ne ekler? |
Çizelge uyumu | Sapmalar birbirini götürmeden ölçer |
İş emri tamamlanma oranı | Toplam adet değil, hangi siparişlerin tamamlandığı |
OTIF | Müşterinin gördüğü sonuç |
Talep tahmin doğruluğu | Planın girdisi doğru muydu? |
Stok devir hızı | Fazla üretim nereye gitti? |
9. Sık yapılan hatalar
Hata | Neden yanlış? |
Yalnızca aylık ölçmek | Örnek fabrikada haftalık mutlak sapma aylık sapmanın 10 katı. |
%100'ün üzerini başarı saymak | Fazla üretim stoktur; 400 adet = 62.276 TL bağlı nakit. |
Revize plana göre hesaplamak | Plan sonuca uydurulmuş olur. |
Toplam üretim üzerinden hesaplamak | Hurda plana katkı sağlıyormuş gibi görünür. |
Planın gerçekçiliğini sorgulamamak | Gevşek plan sürekli yeşil gösterge üretir. |
Ürün karması değişirken adet bazlı ölçmek | Eşdeğer birim ya da standart saat kullanılmalıdır. |