Açık pozisyon bir tutardır; ne kadar tehlikeli olduğunu tek başına söylemez. Duyarlılık analizi bir adım daha atar: belirli bir kur şokunda ne kaybedileceğini hesaplar ve bunu özkaynağa oranlar. Böylece risk, tartışılabilir bir sayıya dönüşür.
Duyarlılığın sade sorusu: Kur %20 oynasa, bu bana özkaynağımın yüzde kaçına mal olur?
1. Temel mantığı
Duyarlılık = (Net Açık Pozisyon × Kur Şoku %) ÷ Özkaynak × 100
Kavram | Ne anlama gelir? |
Net Açık Pozisyon | Döviz varlıkları − döviz yükümlülükleri (TL karşılığı). |
Kur Şoku | Sabit bir senaryo. Uygulamada %20 olarak sabitlenmiştir ve kartta açıkça yazılır. |
Sonuç | Yüzde. Kur şoku gerçekleşirse özkaynağın kaçta kaçının silineceği. |
Bant | Yorum |
%10 altı | Rahat. |
%10 - %25 | İzlenmeli. |
%25 üzeri | Yüksek. Tek bir kur hareketi sermaye yapısını bozabilir. |
2. Basit hesap
Kalem | Değer |
Net açık pozisyon | 80,0 milyon TL |
Kur şoku senaryosu | %20 |
Kâr/zarar etkisi | 16,0 milyon TL |
Özkaynak | 187,5 milyon TL |
Duyarlılık = 16,0 ÷ 187,5 × 100 = %8,53
Şirket rahat bandın hemen üstündedir: %20'lik bir kur hareketi özkaynağının yaklaşık on ikide birini siler.
3. Neden tek bir sabit senaryo?
Duyarlılık analizinde senaryo seçimi keyfi olursa gösterge karşılaştırılamaz hâle gelir. Bir şirket %10, diğeri %40 senaryosuyla hesaplarsa sayılar yan yana konamaz.
Yaklaşım | Sorunu |
Her şirket kendi senaryosunu seçer | Karşılaştırılamaz. |
Geçmiş kur oynaklığından türetilir | Geçmiş, geleceği garanti etmez; ayrıca her dönem değişir. |
Sabit ve açıkça yazılan senaryo | Karşılaştırılabilir ve şeffaf. |
Sabit senaryonun dezavantajı da vardır: gerçek şok %20'den büyük olabilir. Bu yüzden gösterge bir tahmin değil, bir ortak ölçü birimidir. Gerçek risk yönetimi için birden çok senaryo çalışılır.
Kural: Duyarlılık bir tahmin değildir. "Kur %20 oynarsa" cümlesindeki %20 bir kehanet değil, karşılaştırma için seçilmiş sabit bir birimdir.
4. Senaryo merdiveni
Kur şoku | Etki (milyon TL) | Özkaynağa oranı |
%10 | 8,0 | %4,27 |
%20 | 16,0 | %8,53 |
%30 | 24,0 | %12,80 |
%50 | 40,0 | %21,33 |
İlişki doğrusaldır: şok iki katına çıkınca etki de iki katına çıkar. Bu doğrusallık, göstergenin en kullanışlı özelliğidir — tek bir senaryo hesaplandığında diğerleri oransal olarak türetilir.
5. Duyarlılık iki değişkenin çarpımıdır
Duyarlılık = (Açık Pozisyon / Özkaynak) × Kur Şoku
Açık pozisyon / özkaynak | %20 şokta duyarlılık |
%25 | %5,00 |
%50 | %10,00 |
%75 | %15,00 |
%100 | %20,00 |
Duyarlılığı düşürmenin iki yolu vardır: pozisyonu küçültmek ya da özkaynağı büyütmek. İkincisi genellikle daha yavaş ve daha pahalıdır; bu yüzden pratikte pozisyon tarafında çalışılır.
6. Vergi kalkanı: etkinin dörtte biri geri gelir
Ölçü | Değer (milyon TL) |
%20 şokta kur farkı zararı | 16,0 |
Vergi etkisi (%25) | 4,0 |
Vergi sonrası net etki | 12,0 |
Özkaynağa oranı | %6,40 |
Kalkanın çalışması için şirketin vergiye tabi kârı olmalıdır. Zarardaki bir şirkette kalkan yoktur ve duyarlılık brüt hâliyle gerçekleşir. Bu yüzden kalkan, kötü senaryoda tam da işe yaraması gerektiği anda ortadan kalkar.
7. Duyarlılığın göremediği üç şey
Görmez | Neden önemli? |
Nakit akışı etkisi | Kur farkı zararı gerçekleşmemişse nakit çıkışı yoktur; ama borç ödendiğinde çıkar. |
Gelir tarafındaki korunma | İhracat geliri dövizliyse ekonomik risk çok daha düşüktür. |
Vade uyumsuzluğu | Kısa vadeli döviz borcu, uzun vadeli döviz alacağıyla kapanmaz. |
Duyarlılık bir bilanço fotoğrafının şoka tepkisini ölçer. Şirketin o şoku yaşayıp yaşamayacağını ve yaşarsa nakit olarak ne zaman ödeyeceğini söylemez.
8. Özkaynak sıfıra yaklaşırsa gösterge çalışmaz
Payda özkaynak olduğu için, özkaynak küçüldükçe duyarlılık matematiksel olarak patlar; negatif özkaynakta ise sonuç okunamaz hâle gelir.
Özkaynak | %20 şokta etki | Duyarlılık |
187,5 | 16,0 | %8,53 |
50,0 | 16,0 | %32,00 |
5,0 | 16,0 | %320,00 |
Negatif | 16,0 | Hesaplanamaz |
Son iki satırda oran bilgi taşımaz. Doğru davranış, oranı hiç üretmemek ve TL cinsinden etkiyi raporlamaktır. İyi kurulmuş bir gösterge sistemi bu durumda "hesaplanamıyor" der ve sebebini yazar; uydurma bir yüzde üretmez.
9. Duyarlılığı azaltmanın gerçek ve sahte yolları
Yöntem | Gerçek mi? |
Döviz borcunu TL'ye çevirmek | Gerçek. Pozisyonu kapatır. |
Geliri ve borcu aynı para birimine eşlemek | Gerçek. En sağlam yol. |
Forward / swap ile korunma | Gerçek. Maliyeti vardır, belirsizliği bitirir. |
Sermaye artırımı | Gerçek. Paydayı büyütür, duyarlılığı düşürür. |
Döviz varlığı biriktirmek | Gerçek. |
Senaryoyu küçültmek | Sahte. Ölçü değişir, risk değişmez. |
Kur farkını aktifleştirmek | Sahte. Gelir tablosundan çıkar, yükümlülük kalır. |
10. Normalizasyon kontrol tablosu
Adım | Kontrol | Düzeltme |
1 | Net pozisyon doğru mu? | Dövize endeksli kalemler dâhil olmalı. |
2 | Türev sözleşmeler işlendi mi? | Pozisyonu düzeltir. |
3 | Özkaynak pozitif mi? | Değilse oran üretme. |
4 | Para birimleri ayrı ayrı mı? | EUR ve USD farklı yönde oynayabilir. |
5 | Vergi kalkanı geçerli mi? | Şirket kârda mı kontrol et. |
6 | Döviz gelir akışı ölçüldü mü? | Ekonomik korunmayı ayrı raporla. |
7 | Birden fazla senaryo çalışıldı mı? | Tek senaryo karşılaştırma içindir. |
11. Uygulamada okuma sırası
Sıra | Yapılacak |
1 | Net açık pozisyonu doğrula. |
2 | Sabit senaryoyla duyarlılığı hesapla. |
3 | %10 ve %25 eşiklerine göre bandı belirle. |
4 | Senaryo merdivenini kur; daha büyük şokları da gör. |
5 | Vergi kalkanını hesaba kat; şirket kârda mı kontrol et. |
6 | Döviz gelir akışıyla ekonomik korunmayı ölç. |
7 | Özkaynak küçükse oran yerine TL etkiyi raporla. |
12. Sonuç
Kur duyarlılığı, açık pozisyonu bir tutardan bir karara dönüştürür. "Riskimiz var" cümlesini "özkaynağımızın %8,53'ü" cümlesine çevirir.
Risk, olasılıkla değil büyüklükle yönetilir. Bu gösterge büyüklüğü verir.