Gelir tablosunda bir çizgi vardır: üstünde işin kendisi, altında finansman kararları ve vergi durur. Faaliyet kârı tam o çizgidir. Bir şirketin nasıl finanse edildiğini, hangi ülkede vergi ödediğini ve geçen yıl arsa satıp satmadığını bilmeden performansını ölçmek istiyorsan bakacağın satır budur.
Faaliyet kârının sade sorusu: Borcum ve vergim olmasaydı, işim bu yıl ne kazandırırdı?
1. Temel mantığı
Faaliyet Kârı (EBIT) = Brüt Kâr − Faaliyet Giderleri
Kavram | Ne anlama gelir? |
Brüt Kâr | Net satış − satılan malın maliyeti. |
Faaliyet Giderleri | Pazarlama-satış-dağıtım, genel yönetim, araştırma-geliştirme, amortisman. |
Sonuç | TL tutarı. Faiz ve vergi düşülmeden önceki, işin kendi kazancı. |
EBIT'in İngilizce açılımı bunu doğrudan söyler: Earnings Before Interest and Taxes — faiz ve vergi öncesi kazanç.
2. Basit hesap
Kalem | Tutar (milyon TL) |
Net satış | 500,0 |
COGS | 325,0 |
Brüt kâr | 175,0 |
Pazarlama, satış, dağıtım + genel yönetim | 100,0 |
Faaliyet kârı (EBIT) | 75,0 |
Faaliyet kâr marjı | %15,00 |
Aşağıdan da doğrulanır: Net kâr 37,5 + vergi 12,5 + faiz 25,0 = 75,0.
3. Çizginin neresi "faaliyet"? En tartışmalı konu
Hangi kalemin faaliyet kârının üstünde, hangisinin altında olduğu şirketten şirkete değişebilir ve bu, EBIT'i doğrudan değiştirir.
Kalem | Faaliyete girer mi? | Gerekçe |
Personel, kira, pazarlama, genel yönetim | Evet | Tartışmasız. |
Amortisman ve itfa payları | Evet | Varlık aşınması faaliyetin maliyetidir. |
Şüpheli alacak karşılık gideri | Evet | Vadeli satışın doğal sonucudur. |
Kıdem tazminatı karşılığı | Evet | Personel maliyetinin parçasıdır. |
Ar-Ge gideri | Evet | Aktifleştirilmediyse. |
Faiz gideri, kredi komisyonu | Hayır | Finansman kararı. |
Ticari alacak-borç kur farkı | Uygulama değişir | Ticari işlemden doğar ama finansal nitelikte. Tanım YILLAR ARASINDA sabit tutulmalı. |
Duran varlık satış kârı | Hayır | Tekrar etmez. |
İştirak kâr payı | Hayır | Esas faaliyet değil. |
Dava tazminatı, ceza | Duruma bağlı | Her yıl tekrarlıyorsa faaliyetin parçasıdır. |
Analistin sorusu: Bu EBIT'in içinde tekrar etmeyecek bir kalem var mı, ya da tekrar eden bir kalem dışarıda mı bırakıldı?
4. Normalizasyon: raporlanan EBIT ile gerçek EBIT
Kalem | Tutar (milyon TL) |
Raporlanan faaliyet kârı | 95,0 |
İçindeki arsa satış kazancı | 20,0 |
Normalize faaliyet kârı | 75,0 |
Net satış | 500,0 |
Raporlanan marj | %19,00 |
Normalize marj | %15,00 |
Arsa satışını raporlamak yanlış değildir. Ancak sürdürülebilir kazanma gücü ölçülüyorsa tekrar etmeyecek kazanç ayrılır. Aksi hâlde gelecek yıl "kârlılık düştü" denir; oysa düşen bir şey yoktur.
5. EBIT neden ROIC ve ROCE'nin payıdır?
Ölçü | Pay | Neden EBIT? |
ROCE | EBIT | Kullanılan sermayenin tamamı (özkaynak + uzun vadeli borç) için üretilen kazanç. |
ROIC | EBIT × (1 − vergi) | Aynı; vergi sonrası hâliyle. |
ROE | Net kâr | Yalnız ortağa kalan. |
ROA | Net kâr | Yalnız ortağa kalan (bu, ROA'nın bilinen tutarsızlığıdır). |
EBIT hem alacaklıya hem ortağa gidecek kazancı temsil eder. Bu yüzden sermayenin tamamının getirisini ölçen oranların payında o durur; faizle azaltılmış net kâr değil.
Kural: Sermaye verimliliği ölçülüyorsa payda EBIT olmalı. Net kâr, alacaklının payı çıkarılmış bir tutardır ve sermaye tabanıyla eşleşmez.
6. Faaliyet kaldıracı: EBIT hacme aşırı duyarlıdır
Faaliyet giderlerinin büyük kısmı sabittir. Satış değiştiğinde EBIT çok daha sert hareket eder.
Senaryo | Satış | Brüt kâr (%35) | Faaliyet gideri | EBIT | Değişim |
Baz | 500,0 | 175,0 | 100,0 | 75,0 | — |
Satış %20 arttı | 600,0 | 210,0 | 108,0 | 102,0 | +%36 |
Satış %20 düştü | 400,0 | 140,0 | 92,0 | 48,0 | −%36 |
(Faaliyet giderinin %60'ı sabit, %40'ı değişken varsayılmıştır: 60 + 40 × 1,20 = 108 ve 60 + 40 × 0,80 = 92.)
Satıştaki %20'lik hareket EBIT'te %36'lık harekete dönüşür. Sabit gider payı yükseldikçe bu çarpan büyür ve iş modeli kırılganlaşır.
7. Başabaş noktası: EBIT'in sıfırlandığı ciro
Faaliyet kaldıracının doğal sonucu bir eşiktir.
Ölçü | Değer |
Sabit faaliyet gideri | 60,0 |
Katkı marjı (brüt marj) | %35 |
Başabaş ciro | 60,0 ÷ 0,35 = 171,4 |
Mevcut ciro | 500,0 |
Güvenlik payı | (500,0 − 171,4) ÷ 500,0 = %65,7 |
Şirketin cirosu %65,7 düşene kadar faaliyet kârı pozitif kalır. Bu, faaliyet düzeyinde ne kadar dayanıklı olduğunun doğrudan ölçüsüdür.
8. EBIT ile EBITDA arasında hangisi doğru?
Ölçü | Amortisman | Ne varsayar? |
EBIT | Düşülür | Varlık aşınması gerçek bir maliyettir. |
EBITDA | Düşülmez | Amortisman nakit çıkışı değildir. |
İkisi de doğrudur, farklı soruları cevaplarlar. Sermaye yoğun bir işte EBIT daha dürüst, farklı borç yapılarını karşılaştırırken EBITDA daha kullanışlıdır. Örnek şirkette makas 35,0 milyon TL'dir — satışın %7'si kadar bir varlık aşınması.
9. EBIT'i yükseltmenin gerçek ve sahte yolları
Yöntem | Gerçek mi? |
Brüt marjı ya da brüt kârı yükseltmek | Gerçek. Üstten gelir. |
Faaliyet giderlerini satışa oranla disipline etmek | Gerçek. |
Sabit gideri değişkene çevirmek | Gerçek. Kaldıraç riskini azaltır. |
Kapasite kullanımını artırmak | Gerçek. Sabit gider birim başına düşer. |
Bir gideri "faaliyet dışı"na taşımak | Sahte. EBIT yükselir, kâr değişmez. |
Amortisman süresini uzatmak | Sahte. Gider azalır, varlık aynı hızda eskir. |
Tek seferlik kazancı EBIT'e yazmak | Sahte. Ertesi yıl geri düşer. |
Bakım ve pazarlamayı kesmek | Kısa vadede gerçek, uzun vadede sahte. |
10. Normalizasyon kontrol tablosu
Adım | Kontrol | Düzeltme |
1 | İki yoldan da aynı çıkıyor mu? | Yukarıdan ve aşağıdan (NK+vergi+faiz). |
2 | Tek seferlik kazanç/kayıp var mı? | Ayır; normalize EBIT'i de hesapla. |
3 | Her yıl tekrar eden kalem "olağan dışı" sayılmış mı? | Faaliyete geri koy. |
4 | Kur farkı sınıflandırması yıllar arasında sabit mi? | Sabitle. |
5 | Amortisman süresi değişti mi? | Değiştiyse eski süreyle de hesapla. |
6 | Sabit-değişken gider ayrımı yapıldı mı? | Kaldıraç ve başabaş hesapla. |
7 | Brüt kârla makas ölçüldü mü? | Gider yükünü gör. |
11. Uygulamada okuma sırası
Sıra | Yapılacak |
1 | EBIT'i iki yoldan hesapla; tutarlılığı doğrula. |
2 | Tek seferlik kalemleri ayır; normalize EBIT'i çıkar. |
3 | Brüt kârla makası ölç. |
4 | Faaliyet marjını hesapla ve sektörle karşılaştır. |
5 | Sabit-değişken ayrımını yap; kaldıraç ve başabaş noktasını bul. |
6 | ROCE ve ROIC'in payı olarak kullan. |
7 | EBITDA ile makasa bak; amortisman yükünü gör. |
8 | ICR'yi hesapla; faizi kaç kez karşıladığını gör. |
12. Sonuç
Faaliyet kârı, gelir tablosunun en çok konuşulması gereken satırıdır. Finansman kararlarından, vergi rejiminden ve tek seferlik olaylardan arındırılmış hâliyle işin kendisidir.
Faaliyet kârı, şirketin nasıl finanse edildiğini değil, ne iş yaptığını anlatır.