Cari oranı 2,00 olan bir şirket sağlam görünür. Aynı şirketin asit-test oranı 0,70 ise, ödeme gücünün büyük kısmı depoda duruyor demektir. Depodaki mal ise ancak alıcı bulursa paraya döner.
Asit-test oranının sade sorusu: Bir tek kutu bile satmasam, önümüzdeki bir yıl içinde ödemem gereken borcun ne kadarını karşılayabilirim?
1. Asit-test oranının temel mantığı
Asit-test oranı (Quick Ratio / Acid-Test Ratio), dönen varlıklardan stokları çıkarır ve kalanı kısa vadeli borca böler. Adı laboratuvardan gelir: altının saflığını hızlı anlamak için yapılan asit testinden.
Asit-Test = (Dönen Varlıklar − Stoklar) ÷ Kısa Vadeli Borçlar
Kavram | Ne anlama gelir? |
Dönen Varlıklar | Bir yıl içinde nakde dönmesi beklenen varlıkların tamamı. |
Stoklar | Formülden çıkarılır. Nakde dönmesi hem en yavaş hem en belirsiz kalem budur. |
Kısa Vadeli Borçlar | Bir yıl içinde ödenmesi gereken yükümlülükler. |
Sonuç | Kaç kat. 1,00 demek, stok hiç satılmasa bile borcun tamamının karşılanabildiği anlamına gelir. |
1,00 ve üzeri sağlıklı kabul edilir. 0,70'in altı, ödemenin stok satışına bağımlı hâle geldiğini gösterir.
2. Basit hesap: formül nasıl çalışır?
Kalem | Tutar (milyon TL) |
Dönen Varlıklar | 180 |
Stoklar | 60 |
Kısa Vadeli Borçlar | 100 |
Hesap:
Asit-Test = (180 − 60) ÷ 100 = 1,20 kat
Aynı şirketin cari oranı 1,80'dir. İki oran arasındaki 0,60'lık fark, ödeme gücünün ne kadarının stoğa bağlı olduğunu gösterir.
3. Cari oranla arasındaki makas asıl bilgiyi taşır
Asit-test tek başına değil, cari oranla birlikte okunur. Aradaki fark doğrudan stok ağırlığıdır.
Cari oran | Asit-test | Makas | Yorum |
1,80 | 1,60 | 0,20 | Dönen varlık likit. Stok küçük bir paya sahip. |
1,80 | 1,20 | 0,60 | Normal. Ticari bir işletmenin tipik dağılımı. |
1,80 | 0,60 | 1,20 | Dönen varlığın üçte ikisi stok. Ödeme gücü satışa bağımlı. |
2,40 | 0,50 | 1,90 | Uyarı. Cari oran güven veriyor ama gerçek likidite yok. |
Kural: Cari oranı okurken asit-testi de oku. Tek başına ikisi de yanıltır, birlikte doğruyu söyler.
4. Asıl zorluk formül değil, "stok dışı" kalemin kalitesidir
Stokları çıkarmak sorunun yarısını çözer. Kalan kısmın içinde de nakde dönmeyecek kalemler olabilir.
Kalan kalem | Gerçekten nakde döner mi? |
Kasa, banka | Evet, bugün. |
Vadesi gelmemiş çek-senet | Vadesinde, karşılığı çıkarsa. |
Ticari alacak (0-90 gün) | Büyük olasılıkla. |
Ticari alacak (180+ gün) | Şüpheli. Karşılık ayrılmamışsa oran şişer. |
Peşin ödenmiş giderler | Hayır. Nakde değil, gidere dönüşür. |
Grup içi alacak | Belirsiz. Tahsil takvimi yönetimin kararına bağlı. |
Devreden KDV | Hayır. Gelecek dönem vergisinden mahsup edilir, kasaya para girmez. |
Analistin sorusu: Stoğu çıkardım; geriye kalanın ne kadarı gerçekten para?
5. Devreden KDV: en sık yapılan hata
Türkiye'de dönen varlıklar içinde devreden KDV önemli tutarlara ulaşabilir. Bu kalem bilançoda durur, ama tedarikçiye ödeme yapmaya yaramaz.
Kalem | Tutar (milyon TL) |
Dönen varlıklar | 180 |
Stoklar | 60 |
Devreden KDV | 20 |
Kısa vadeli borçlar | 100 |
Ham asit-test | 1,20 |
Devreden KDV hariç asit-test | 1,00 |
Yatırım yapmış, ihracat ağırlıklı ya da indirimli oranla satış yapan şirketlerde bu fark daha büyüktür. Oranı okurken devreden KDV satırını ayrıca kontrol et.
6. Yüksek asit-test her zaman iyi değildir
Asit-test 2,50 ise şirket kısa vadeli borcunun iki buçuk katı likit varlık taşıyor demektir. Bu, güvenlik olabileceği gibi kullanılmayan sermaye de olabilir.
Yüksek oranın nedeni | Yorum |
Kasada yatan yüksek nakit | Getirisiz duran sermaye. Borç kapatma ya da yatırım seçeneği değerlendirilmeli. |
Tahsil edilmemiş büyük alacak | Satış yapılmış, para alınamamış. Oran yüksek ama risk yüksek. |
Tedarikçiye erken ödeme | Şirket kendi sermayesiyle tedarikçiyi finanse ediyor. |
Yakında yapılacak büyük ödeme | Nakit bilinçli biriktirilmiş olabilir; geçici bir yüksekliktir. |
Oranın yüksekliğini yorumlamadan önce nedenine bak. Alacaktan gelen yükseklik ile kasadan gelen yükseklik aynı şey değildir.
7. Sektör farkı: aynı 0,80 iki sektörde farklı okunur
Sektör | Tipik asit-test | Neden |
Market, gıda perakende | 0,20 - 0,50 | Stok hızlı döner, satış peşin, tedarikçi vadesi uzun. Düşük oran normaldir. |
Toptan ticaret | 0,80 - 1,20 | Alacak ağırlıklı bilanço. |
Üretim | 0,90 - 1,40 | Hammadde ve yarı mamul stoğu bilançoda yer tutar. |
Hizmet, yazılım | 1,20 - 2,50 | Stok neredeyse yok; oran cari orana yakınsar. |
İnşaat, proje | Çok değişken | Devam eden proje maliyeti stok gibi taşınır, oran düşük görünür. |
Perakendecinin 0,40'ı ile üreticinin 0,40'ı aynı anlama gelmez. Karşılaştırmayı sektör içinde yap.
8. Hizmet şirketinde asit-test cari orana yaklaşır
Stoğu olmayan bir yazılım veya danışmanlık şirketinde iki oran neredeyse eşittir.
Kalem | Tutar (milyon TL) |
Kasa, banka | 40 |
Ticari alacak | 55 |
Stok | 0 |
Dönen varlık toplamı | 95 |
Kısa vadeli borç | 70 |
Cari oran | 1,36 |
Asit-test | 1,36 |
Bu şirkette asit-test ek bilgi vermez. Ödeme gücü riski stokta değil, alacağın tahsil edilebilirliğindedir. Odak DSO ve alacak yaşlandırmasına kayar.
9. Mevsimsel stok yığılması oranı geçici olarak düşürür
Sezon öncesi stok yığan bir şirkette asit-test doğal olarak düşer, sezon sonunda toparlanır.
Ay | Stok | Asit-test |
Sezon öncesi | Zirve | En düşük |
Sezon içi | Eriyor | Yükseliyor |
Sezon sonrası | En düşük | En yüksek |
Aralık bilançosuyla sezon ortası bilançosunu karşılaştırıp "likidite bozuldu" sonucuna varma. Aynı ayın önceki yıllardaki değeriyle karşılaştır.
10. Düşük asit-test her zaman kriz değildir
Asit-test 0,50'nin altındaysa ilk tepki risk uyarısıdır. Ancak üç durumda bu seviye normaldir.
Durum | Neden normal? |
Peşin satış yapan perakende | Kasaya para her gün girer; bilanço fotoğrafı bunu göstermez. |
Stok devri 15 günün altında | Stok pratikte nakit gibi davranır. |
Rotatif kredi limiti hazır | Kısa vadeli açık, kullanılmayan limitle kapatılabilir. |
Bu üç durumda oranı tek başına okumak yanlış alarm üretir.
Kural: Düşük asit-testi riske çevirmeden önce stok devir hızına ve kullanılabilir kredi limitine bak.
11. Kısa vadeli borcun içinde ne var?
Payda da paydası kadar önemlidir. Kısa vadeli borç kaleminin bileşimi, oranın taşıdığı riski değiştirir.
Borç türü | Aciliyet | Not |
Tedarikçi borcu | Vadesinde | Genellikle yeniden pazarlığa açık. |
Vergi, SGK borcu | Kesin tarihli | Gecikmesi gecikme zammı doğurur. |
Personel ücreti | Aylık, kaçınılmaz | Ertelenemez. |
Kısa vadeli kredi anapara | Vadesinde | Yenilenebilir; yenilenmezse en sert kalemdir. |
Uzun vadeli kredinin bir yıllık taksiti | Taksit tarihlerinde | Yıla yayılır, tek seferde ödenmez. |
İki şirketin asit-testi de 0,80 olabilir; borcu tamamı vergi olan şirketle borcu tamamı tedarikçi olan şirket aynı esnekliğe sahip değildir.
12. Vadeli çek: bilançoda alacak, kasada henüz para değil
Türkiye'de ticari alacağın önemli bölümü vadeli çekle taşınır. Asit-test hesabında çekler paya girer, ama tahsil tarihleri farklıdır.
Kontrol | Neden önemli? |
Çeklerin vade dağılımı ne? | 30 günlük çekle 240 günlük çek aynı likidite değildir. |
Vadesi bir yılı aşan çek var mı? | Varsa dönen varlıkta durmamalı. |
Karşılıksız çıkma geçmişi var mı? | Alacak kalitesi düşükse karşılık ayrılmalı. |
Ciro edilen çek izleniyor mu? | Ciro edilse de rücu riski devam eder. |
Çek portföyünü vadeye göre bir tabloya dökmeden asit-testin paydaki tutarını tam nakit sayma.
13. Asit-test ile nakit oranı farkı
Üç likidite oranı giderek daralan bir huni gibidir. Her biri bir öncekinden daha katı bir soru sorar.
Ölçü | Payda ne var? | Sorusu |
Cari oran | Tüm dönen varlıklar | Bir yıl içinde ödeyebilir miyim? |
Asit-test | Stok hariç dönen varlıklar | Stok satmadan ödeyebilir miyim? |
Nakit oranı | Yalnız kasa, banka, likit menkul | Bugün ödeyebilir miyim? |
Üçünü birlikte okumak, ödeme gücünün hangi katmanda kırıldığını gösterir. Cari oran iyi, asit-test kötüyse sorun stoktadır; asit-test iyi, nakit oranı kötüyse sorun tahsilattadır.
14. Oranı iyileştirmenin gerçek yolları ve sahte yolları
Yöntem | Gerçek mi? |
Stok devir hızını artırmak, fazla stoğu satmak | Gerçek. Hem payı büyütür hem taşıma maliyetini düşürür. |
Tahsilat süresini kısaltmak | Gerçek. Alacağı nakde çevirir. |
Tedarikçi vadesini uzatmak | Gerçek ama sınırlı; paydayı büyüttüğü için oranı düşürebilir, nakit akışını iyileştirir. |
Kısa vadeli krediyi uzun vadeye çevirmek | Kısmen. Paydayı küçültür, oran yükselir; borç ortadan kalkmaz. |
Bilanço tarihinden hemen önce stok satıp sonra geri almak | Sahte. Oranı düzeltir, hiçbir şeyi düzeltmez. |
Ödemeleri bilanço tarihinden sonraya itmek | Sahte. Aynı borç, farklı fotoğraf. |
Oran hedefi konurken hangi yolla ulaşılacağı da belirlenmelidir. Aksi hâlde ölçüyü iyileştirmek, ölçtüğü şeyi iyileştirmenin yerine geçer.
15. Asit-test normalizasyon kontrol tablosu
Adım | Kontrol | Düzeltme |
1 | Devreden KDV dönen varlıkta mı? | Çıkar. |
2 | Peşin ödenmiş gider var mı? | Çıkar. |
3 | 180 günden eski alacak var mı? | Karşılık ayrılmamışsa düş. |
4 | Grup içi alacak var mı? | Ayrı satırda göster. |
5 | Vadesi bir yılı aşan çek var mı? | Uzun vadeye taşı. |
6 | Kısa vadeli borcun kaçta kaçı vergi-SGK? | Esneklik payını buna göre değerlendir. |
7 | Kullanılmayan rotatif kredi limiti var mı? | Riski yorumlarken hesaba kat. |
8 | Ölçüm tarihi sezonun neresinde? | Aynı ayın önceki yıllarıyla karşılaştır. |
16. Uygulamada bu KPI'yı okurken çalışma sırası
Sıra | Yapılacak |
1 | Asit-test oranını oku; 1,00 eşiğinin neresinde olduğunu belirle. |
2 | Cari oranla makası ölç; stok bağımlılığını gör. |
3 | Nakit oranına bak; sorun stokta mı, tahsilatta mı ayır. |
4 | Alacak yaşlandırmasını incele; şüpheli tutarı düş. |
5 | Devreden KDV ve peşin ödenmiş gideri paydan çıkar. |
6 | Kısa vadeli borcun bileşimini kontrol et. |
7 | Stok devir hızına bak; hızlı dönen stokta düşük oran normal olabilir. |
8 | Aynı ayın önceki yıllardaki değeriyle karşılaştır. |
17. Sonuç
Asit-test, cari oranın söylemediğini söyler: ödeme gücünün ne kadarı satışa bağlı, ne kadarı elde hazır.
Asit-test, "param var mı" sorusunu değil, "paramın ne kadarı gerçekten para" sorusunu sorar.