KVK Madde 5/1-i — Kooperatif Risturn İstisnası
1. Yasal Dayanak
5520 sayılı Kurumlar Vergisi Kanunu Madde 5/1-i:
Kanun MaddesiKooperatif ortaklarının yönetim gideri karşılığı olarak ödedikleri paralardan harcanmayarak iade edilen kısımlar ile aşağıdaki üretim, tüketim ve kredi kooperatiflerinin ortakları için: a) Üretim kooperatiflerinde, ortakların kooperatife teslim ettikleri kıymetlerin değerine göre, b) Tüketim kooperatiflerinde, ortakların kooperatifden satın aldıkları malların değerine göre, c) Kredi kooperatiflerinde, ortakların kullandıkları kredilere göre hesaplanan risturnlar kurumlar vergisinden müstesnadır.
2. İstisnanın Amacı
Kooperatifler, kâr amaçlı şirketlerden farklı olarak ortakların ortak yarar amacıyla kurulan yapılardır. Kooperatifin elde ettiği kazanç, ortakların kendi muamelelerinden doğan ve onlara geri verilen bir tutar olduğundan, gerçek anlamda "kazanç" değildir. Bu nedenle çifte vergilendirmeyi önlemek ve kooperatifçiliği teşvik etmek için istisnaya konu edilmiştir.
Bilgi"Risturn" Fransızca "ristourne" kelimesinden gelir ve "geri ödeme" anlamındadır. Kooperatif yıl sonunda yaptığı muamelelerden elde ettiği fazla tutarı, ortaklarına muamele oranlarına göre iade eder.
3. Kapsam
Kapsamda Olan Kooperatif Türleri
| Kooperatif Türü | Risturn Hesap Esası | Örnekler |
|---|---|---|
| Üretim Kooperatifleri | Ortakların teslim ettiği kıymetin değeri | Tarım Satış Kooperatifleri, Süt Üreticileri Birliği, ZBP Kooperatifleri |
| Tüketim Kooperatifleri | Ortakların satın aldığı malın değeri | Memur tüketim kooperatifleri, askeri tüketim kooperatifleri |
| Kredi Kooperatifleri | Ortakların kullandığı kredi tutarı | Esnaf Kefalet Kooperatifleri, Tarım Kredi Kooperatifleri |
Kapsamda Olmayanlar
- Yapı kooperatifleri (1163 sayılı Kooperatifler Kanunu ayrıca düzenler — bu istisna kapsamında değildir)
- Yatırım kooperatifleri
- Hizmet kooperatifleri (genelde)
- Yönetim gideri risturnu hariç ortaklara yapılan diğer ödemeler
4. Yararlanma Şartları
Şart 1: Sadece Ortaklarla Muamele
Risturn yalnızca ortaklarla yapılan muamelelere dayanmalıdır. Üçüncü kişilerle yapılan muamelelerden doğan kazançlar normal KV''ye tabidir.
Şart 2: Muamele Hacmiyle Orantılı Dağıtım
Risturn, her ortağın kooperatifle yaptığı muamele tutarıyla orantılı olarak hesaplanmalı. Eşit dağıtım veya hisseye göre dağıtım risturn değildir.
Şart 3: Genel Kurul Kararı
Risturn dağıtımı genel kurul kararıyla yapılmalıdır.
Şart 4: Anasözleşmede Risturn Öngörülmüş Olmalı
Kooperatif anasözleşmesinde risturn dağıtımı düzenlenmiş olmalıdır.
5. Gerçek Hayat Örnekleri
Örnek 1 — Tarım Satış Kooperatifi (Üretim Risturnu)
Durum: Karadeniz Fındık Tarım Satış Kooperatifi 2025 yılında:
- Ortaklarından toplam 500.000 ton fındık almıştır
- Ortaklara teslim bedeli olarak 200.000.000 TL ödenmiştir
- Fındığı işleyip 280.000.000 TL''ye satmıştır
- Tüm giderler düşüldükten sonra 40.000.000 TL fazla kalmıştır
- Genel kurul bu 40.000.000 TL''yi muamele oranıyla risturn olarak dağıtmıştır
Bir Ortağın Hesabı:
| Kalem | Tutar |
|---|---|
| Ortak X''in kooperatife teslim ettiği fındık değeri | 2.000.000 TL |
| Toplam ortak muamele tutarı | 200.000.000 TL |
| Ortak X''in muamele oranı | %1 |
| Toplam risturn fonu | 40.000.000 TL |
| Ortak X''e dağıtılacak risturn | 400.000 TL |
Vergisel Sonuç:
| Yön | Sonuç |
|---|---|
| Kooperatif (KVK 5/1-i) | 40.000.000 TL istisnadır, KV ödenmez |
| Ortak (Gerçek kişi) | Risturn GVK''ya tabi (ticari kazanç veya zirai kazanç içinde) |
| Ortak (Kurum) | Risturn KVK matrahına girer (normal KV) |
BaşarılıKooperatif seviyesinde 40.000.000 TL''nin tamamı KVK 5/1-i kapsamında istisnadır. Çifte vergilendirme önlenmiş olur.
Örnek 2 — Tüketim Kooperatifi
Durum: Bir kamu kurumu memurlarının kurduğu tüketim kooperatifi:
- Ortakların yıl içinde satın aldığı toplam mal değeri: 50.000.000 TL
- Yıl sonu kâr: 3.000.000 TL
- Risturn olarak dağıtılan: 3.000.000 TL
Ortak Y''nin yıl içi alışları : 500.000 TL
Toplam alış / pay : 500.000 / 50.000.000 = %1
Ortak Y''ye risturn : 3.000.000 × %1 = 30.000 TL
Başarılı3.000.000 TL''nin tamamı kooperatif seviyesinde istisnadır.
Örnek 3 — Kredi Kooperatifi
Durum: Esnaf Kefalet Kooperatifi 2025''te:
- Ortaklarına 100.000.000 TL kefalet vermiş
- Ortaklardan 8.000.000 TL faiz ve komisyon tahsil etmiş
- Giderler 5.000.000 TL
- Net fazla: 3.000.000 TL → risturn
BaşarılıBu istisna sayesinde 3.000.000 TL KV''den muaftır. Aksi halde 750.000 TL ek vergi yükü olurdu.
Örnek 4 — HATA: Üçüncü Kişiyle Muameleler
Durum: Bir tarım satış kooperatifi:
- Ortaklarından 100.000.000 TL''lik ürün almış
- Ortak olmayan tarım üreticilerinden ayrıca 40.000.000 TL''lik ürün almış
- Toplam kâr: 18.000.000 TL
- Tamamını risturn olarak dağıtmaya çalışıyor
TehlikeÜçüncü kişilerle yapılan muamelelerden (40.000.000 / 140.000.000 = %28.5) doğan kazanç risturn istisnasına konu edilemez. Sadece ortak muamelelerinden doğan %71.5''lik kısım istisnadır. Geri kalan tam KV''ye tabidir.
İstisnaya konu risturn: 18.000.000 × %71.5 = 12.870.000 TL → İstisna
Üçüncü kişi muamele payı: 18.000.000 × %28.5 = 5.130.000 TL → Tam KV''ye tabi
Örnek 5 — HATA: Eşit Dağıtım
Durum: Bir kooperatif 5.000.000 TL''yi 1.000 üyesine eşit olarak (her birine 5.000 TL) dağıtmıştır.
TehlikeEşit dağıtım risturn değildir. Risturn muamele oranıyla orantılı olmalıdır. Eşit dağıtım kâr dağıtımı olarak değerlendirilir ve KVK 5/1-i kapsamında DEĞİLDİR. Tüm tutar kooperatif seviyesinde KV''ye tabidir.
Örnek 6 — Yapı Kooperatifi Hatası
Durum: Bir yapı kooperatifi tamamlanan inşaat sonrası ortaklarına 8.000.000 TL''yi "risturn" adıyla dağıtmıştır.
TehlikeYapı kooperatifleri KVK 5/1-i kapsamında DEĞİLDİR. 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu çerçevesindeki yapı kooperatiflerinin kazançları için ayrı düzenleme vardır (Kurumlar Vergisi Kanunu m. 4''teki bazı muafiyetler ve diğer özel hükümler). Bu istisna sadece üretim/tüketim/kredi kooperatifleri içindir.
6. Muhasebe Kayıtları
Risturn Tahakkuku (Genel Kurul Kararı Sonrası)
TARİH: 30.04.2026 (2025 yılı genel kurul kararı)
590 DÖNEM NET KÂRI 40.000.000,00
330 ÖRTAKLARLA İLGİLİ BORÇLAR — Risturn 40.000.000,00
Risturn tahakkuk kaydı
Ortağa Ödeme
TARİH: 15.05.2026
330 ORTAKLARLA İLGİLİ BORÇLAR 400.000,00
102 BANKALAR 400.000,00
Ortak X''e risturn ödemesi
7. Beyannamede Gösterilme
KV BEYANNAMESİ (Kooperatif)
Ticari Bilanço Kârı : 40.000.000 TL
İndirimler:
(-) KVK 5/1-i: Risturn istisna : (40.000.000) TL
Vergiye Tabi Matrah : 0 TL
Kurumlar Vergisi : 0 TL
DikkatKooperatif risturn istisnasından yararlanırken, üçüncü kişilerle muameleden doğan kazancı ayrı hesaplayıp matraha eklemelidir.
8. Asgari Kurumlar Vergisi ile İlişkisi
DikkatKVK 5/1-i risturn istisnası asgari KV matrahından DÜŞÜLEMEZ. Kooperatif yapısının "kazancı" olarak değerlendirilen risturn fonu, asgari KV hesaplamasında matraha dahildir.
9. Sık Yapılan Hatalar
- Yapı kooperatifi olarak bu istisnayı kullanmaya çalışmak
- Eşit dağıtımı risturn sanmak
- Üçüncü kişi muameleleri de risturn fonuna dahil etmek
- Genel kurul kararı olmadan risturn dağıtmak
- Anasözleşmede düzenlenmemiş risturn
10. Sonuç
SonuçKVK 5/1-i, kooperatifçiliğin doğal yapısını ve çifte vergilendirmeyi önleme amacını yansıtan özelleşmiş bir istisnadır. Sadece üretim, tüketim ve kredi kooperatiflerinin ortaklarıyla yaptığı muamelelerden doğan kazancın muamele oranıyla orantılı olarak iade edilen kısmını kapsar. Yapı kooperatifleri, eşit dağıtımlar, üçüncü kişi muameleleri bu istisna dışındadır. Kooperatif yönetiminin anasözleşme uyumu, muamele kayıtlarının düzgün tutulması ve genel kurul kararlarının düzenli alınması esastır.