Kişi başı personel maliyeti, bir çalışanın işletmeye yıllık toplam maliyetidir. Bordroda görünen brüt ücretle karıştırılır ve neredeyse her zaman ondan belirgin biçimde yüksektir.
Bu rakam bilinmeden ne işe alım kararı, ne fiyatlama, ne de dış kaynak karşılaştırması doğru yapılabilir.
1. Temel mantığı
Kişi Başı Personel Maliyeti = Toplam Personel Maliyeti ÷ Ortalama FTE
Toplam personel maliyeti, bordro toplamından fazlasıdır:
Bileşen | Niteliği |
Brüt ücret | Doğrudan |
İşveren sosyal güvenlik payı | Zorunlu |
İkramiye ve prim | Değişken |
Kıdem ve ihbar tazminatı karşılığı | Gelecekteki yükümlülük |
Yıllık izin karşılığı | Gelecekteki yükümlülük |
Yan haklar (yemek, yol, sağlık sigortası) | Sözleşmesel |
İş sağlığı ve güvenliği | Zorunlu |
Eğitim ve gelişim | Yatırım niteliğinde |
Kıdem tazminatı karşılığı, çoğu işletmenin yönetim raporlamasında hiç görünmez ama her çalışan için her yıl biriken gerçek bir yükümlülüktür. Hesaba katılmadığında kişi başı maliyet sistematik olarak düşük çıkar.
Kıdem ve ihbar tazminatı, yıllık izin ve iş sağlığı-güvenliği yükümlülükleri 4857 sayılı İş Kanunu ve ilgili mevzuatta düzenlenmiştir; işveren sosyal güvenlik yükleri ise 5510 sayılı Kanun kapsamındadır. Hesaplama esasları ve güncel oranlar mevzuat metni üzerinden ve mali müşavirle birlikte belirlenmelidir.
2. Örnek şirket
Kalem | Değer |
Toplam personel maliyeti | 90,0 milyon TL |
Ortalama FTE | 250 |
Kişi başı yıllık maliyet | 0,3600 milyon TL |
Aylık karşılığı | 30.000 TL |
3. Maliyetin karşılığı
Gösterge | Kişi başı (milyon TL) | Maliyete oranı |
Ciro | 2,0000 | 5,56 kat |
Brüt kâr | 0,7000 | 1,94 kat |
Faaliyet kârı | 0,3000 | 0,83 kat |
Tahsilat | 1,9360 | 5,38 kat |
Bir çalışan, maliyetinin 1,94 katı brüt kâr üretiyor. Bu oran işletmenin emek verimliliğinin en özlü ölçüsüdür ve 1,00'in altına inmesi faaliyet zararı anlamına gelir.
4. Dış kaynak karşılaştırması
Bir işi içeride mi yapmalı, dışarıya mı vermeli? Karar bu rakamla verilir.
Karşılaştırma | Hesap |
İçeride bir kişinin yıllık maliyeti | 0,3600 milyon TL |
Aynı işin fason / hizmet bedeli | Teklif tutarı |
Ek maliyetler (yönetim, alan, ekipman) | İçeride var, dışarıda yok |
Dış kaynak teklifi kişi başı personel maliyetiyle karşılaştırıldığında genellikle pahalı görünür. Karşılaştırmanın doğru olması için içerideki maliyete alan, ekipman, yönetim zamanı ve boş kapasite riski de eklenmelidir.
Aynı şekilde dış kaynağın gizli maliyetleri de hesaba katılmalıdır: koordinasyon, kalite denetimi, bilgi kaybı.
5. Ücret artışının bütçe etkisi
Senaryo | Kişi başı maliyet | Toplam (250 kişi) | Ek maliyet |
Mevcut | 0,3600 | 90,0 | — |
%20 artış | 0,4320 | 108,0 | 18,0 milyon TL |
%30 artış | 0,4680 | 117,0 | 27,0 milyon TL |
%40 artış | 0,5040 | 126,0 | 36,0 milyon TL |
%30'luk bir ücret artışı, faaliyet kârının %36,00'sını götürüyor. Bu hesap, ücret bütçesi ile fiyat artışı planının aynı toplantıda konuşulması gerektiğini gösterir.
Fiyat artışıyla telafi için gereken ciro artışı: 27,0 ÷ %35,00 brüt marj = 77,1 milyon TL, yani %15,43'lük bir ciro artışı — ya da eşdeğer bir fiyat artışı.
6. Kompozisyon etkisi
Kişi başı maliyet, ortalama ücret artmadan da yükselebilir.
Değişim | Etkisi |
Kıdemli personel payı arttı | Yükselir |
Yeni mezun alımı arttı | Düşer |
Mavi yakadan beyaz yakaya kayma | Yükselir |
Yarı zamanlı çalışan arttı | FTE düzeltmesi yapılmazsa düşer |
Kişi başı maliyet artışının ne kadarı ücret artışı, ne kadarı kompozisyon değişimi? Bu ayrım yapılmadan bütçe sapması yorumlanamaz.
Ayrıştırma yöntemi basittir: aynı kadro kompozisyonuyla hesaplanan maliyet ile fiili maliyet karşılaştırılır; fark kompozisyon etkisidir.
7. Kıdem yükümlülüğü
Kalem | Neden önemli? |
Birikmiş kıdem yükümlülüğü | Bilanço dışı görünmemeli |
Yıllık artışı | Personel maliyetinin parçası |
Turnover ile ilişkisi | Ayrılan personel yükümlülüğü realize eder |
Turnover'ın yüksek olduğu bir işletmede kıdem yükümlülüğü düşük görünür — çünkü kimse uzun süre kalmıyordur. Bu, bir avantaj değil, işe alım ve eğitim maliyetinin başka bir biçimde ödendiği anlamına gelir.
8. Sık yapılan hatalar
Hata | Neden yanlış? |
Brüt ücreti maliyet sanmak | İşveren yükleri ve yan haklar atlanır. |
Kıdem karşılığını hesaba katmamak | Gerçek maliyet düşük çıkar. |
FTE yerine kadro kullanmak | Yarı zamanlılar oranı bozar. |
Kompozisyon etkisini ayırmamak | Ücret artışıyla karışır. |
Dış kaynak kıyasına gizli maliyetleri katmamak | Yanlış karar verilir. |
Ücret bütçesini fiyat planından ayrı yapmak | Kâr erimesi geç fark edilir. |