Her iş modelinin bir sermaye fiyatı vardır: 100 TL'lik ciro üretmek için kaç TL'lik varlığa yatırım yapmak gerekir? CapEx/ciro oranı bu fiyatı ölçer ve iki şirketin aynı ciroyu ne kadar farklı maliyetle ürettiğini gösterir.
CapEx/ciro oranının sade sorusu: Her 100 TL ciro için kaç TL yatırım harcaması yapıyorum?
1. Temel mantığı
CapEx / Ciro = Yatırım Harcaması ÷ Net Satış × 100
Kavram | Ne anlama gelir? |
CapEx | Duran varlığa yapılan harcama. |
Ciro | Dönemin net satış geliri. |
Sonuç | Yüzde. %3,6 demek, her 100 TL cironun 3,6 TL'sinin yatırıma gittiği anlamına gelir. |
Sektöre göre çok değişir: üretimde %3-10 tipiktir, sermaye yoğun sektörlerde çok daha yüksektir, hizmette %1'in altına iner.
2. Basit hesap
Kalem | Tutar (milyon TL) |
CapEx | 18,0 |
Net satış | 500,0 |
CapEx / Ciro = 18,0 ÷ 500,0 × 100 = %3,60
3. Oranın büyüklüğü iş modelini anlatır
CapEx | Oran | CapEx/Amortisman | Yorum |
10,0 | %2,00 | 0,29x | Yatırım açıkça yetersiz. |
35,0 | %7,00 | 1,00x | Aşınma tam karşılanıyor. |
52,5 | %10,50 | 1,50x | Büyüme yatırımı yapılıyor. |
70,0 | %14,00 | 2,00x | Ağır yatırım dönemi. |
(Ciro 500, amortisman 35 milyon TL sabit varsayılmıştır.) İki oran birlikte okunduğunda tam resim çıkar: CapEx/ciro yatırımın büyüklüğünü, CapEx/amortisman yeterliliğini söyler.
Kural: Bu iki oranı asla ayrı raporlama. Biri ölçek, diğeri yeterlilik bilgisidir.
4. Sermaye yoğunluğu: iş modelinin değişmeyen özelliği
Sektör | Tipik CapEx/Ciro | Neden |
Danışmanlık, ajans | %0,5 - %2 | Varlığı insan. |
Yazılım, SaaS | %1 - %5 | Sunucu ve geliştirme; çoğu giderleşir. |
Toptan ticaret | %1 - %3 | Depo ve araç. |
Perakende | %3 - %6 | Mağaza açılışı ve yenileme. |
Üretim | %4 - %10 | Makine ve tesis. |
Otel, turizm | %8 - %15 | Yenileme zorunlu. |
Telekom, enerji, altyapı | %15 - %25 | Şebeke yatırımı sürekli. |
Bu oran iş modelinin en kalıcı özelliklerinden biridir. Bir üretici %2'ye inemez, bir danışmanlık şirketi %15'e çıkmaz. Sapma varsa nedeni araştırılır.
5. Büyümenin sermaye fiyatı
Büyüyen bir şirkette CapEx/ciro geçici olarak yükselir, çünkü yatırım cirodan önce gelir.
Yıl | CapEx | Ciro | Oran | Not |
1 | 70,0 | 500,0 | %14,00 | Tesis yatırımı yapılıyor. |
2 | 30,0 | 650,0 | %4,62 | Kapasite devreye girdi. |
3 | 25,0 | 800,0 | %3,13 | Normal seviyeye dönüldü. |
3 yıl toplamı | 125,0 | 1.950,0 | %6,41 | Gerçek sermaye yoğunluğu. |
Birinci yıla bakan okuyucu şirketi çok sermaye yoğun sanır. Üç yıllık kümülatif oran doğru resmi verir.
6. Düşük oran: verimlilik mi erteleme mi?
Düşük oranın nedeni | Ayırt edici işaret |
İş modeli sermaye hafif | CapEx/amortisman 1'e yakın. |
Kapasite yeterli, yatırım gerekmiyor | Kapasite kullanım oranı düşük. |
Yatırım erteleniyor | CapEx/amortisman 1'in belirgin altında, birikimli açık büyüyor. |
Nakit sıkışıklığı | FCF düşük ya da negatif, borç yüksek. |
Kiralamaya geçilmiş | Kira gideri artmış, bilanço küçülmüş. |
Düşük CapEx/ciro tek başına hiçbir şey söylemez. Ayırt edici bilgi CapEx/amortisman oranındadır.
7. Enflasyon: aynı yatırım her yıl daha çok TL ister
Ciro enflasyonla birlikte büyür, CapEx de öyle. İkisi aynı hızda büyürse oran sabit kalır — bu iyi bir işarettir. Oran düşüyorsa, yatırım fiyat artışının gerisinde kalıyor demektir.
Yıl | Ciro | CapEx | Oran | Yorum |
1 | 500,0 | 18,0 | %3,60 | Baz. |
2 (enflasyon %40) | 700,0 | 18,0 | %2,57 | Yatırım reel olarak küçüldü. |
2 (yatırım da %40 artsa) | 700,0 | 25,2 | %3,60 | Reel olarak korundu. |
Nominal CapEx tutarının aynı kalması, enflasyonlu ortamda yatırımın azaldığı anlamına gelir. Bu yüzden CapEx TL olarak değil, ciroya oranla izlenir.
8. Oranı yönetmenin gerçek ve sahte yolları
Yöntem | Gerçek mi? |
Yatırımı kapasite ihtiyacına göre planlamak | Gerçek. |
Mevcut varlığın kullanımını artırmak | Gerçek. Aynı ciroyu daha az yatırımla üretir. |
Kiralamaya geçmek | Oranı düşürür; yükümlülük kiraya döner, ekonomik olarak nötr olabilir. |
Bakım giderini aktifleştirmek | Sahte. CapEx yapay büyür. |
Yatırımı ertelemek | Oranı düşürür; birikimli açık üretir. |
Ortak yatırım / iş ortaklığı | Gerçek; oranı düşürür, kontrolü paylaştırır. |
9. Normalizasyon kontrol tablosu
Adım | Kontrol | Düzeltme |
1 | CapEx bakım ve büyüme olarak ayrıldı mı? | Ayır. |
2 | Tek seferlik büyük alım var mı? | Üç yıllık kümülatif oran hesapla. |
3 | Kiralanan varlık var mı? | Kira giderini not et; bilanço dışı yatırımdır. |
4 | Bakım gideri aktifleştirilmiş mi? | Politika değiştiyse belirt. |
5 | Ciro net mi? | İade ve iskonto düşülmüş olmalı. |
6 | Enflasyon etkisi hesaba katıldı mı? | Reel CapEx artışını hesapla. |
7 | CapEx/amortisman ile birlikte okundu mu? | Tek başına yeterlilik bilgisi vermez. |
10. Uygulamada okuma sırası
Sıra | Yapılacak |
1 | Oranı oku; sektör bandının neresinde belirle. |
2 | CapEx/amortisman oranını yanına koy. |
3 | Üç yıllık kümülatif oranı hesapla. |
4 | Ciro büyüme oranıyla karşılaştır; yatırım büyümeyi destekliyor mu? |
5 | Kapasite kullanım oranına bak. |
6 | FCF ile birlikte oku. |
7 | ROIC ile izle; yatırım getiri üretiyor mu gör. |
11. Sonuç
CapEx/ciro, iş modelinin sermaye fiyatını ölçer. Bir şirketin ne kadar "ağır" olduğunu tek sayıda söyler.
Ciro büyür, kapasite büyümezse fark bir yerde tıkanır. Bu oran o tıkanmayı önceden gösterir.